ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ Ε. ΠΑΥΛΙΔΗ*

Στην είσοδο της Μονής Παναγία Σουμελά του Πόντου, υπάρχει μία πινακίδα ενσωματωμένη στον τοίχο όπου οι Τούρκοι αρμόδιοι έχουν αναγράψει περιληπτικά το ιστορικό της Μονής.

Μεταξύ άλλων στην πινακίδα αναγράφει ότι οι Ρώσοι,στο διάστημα κατοχής της Τραπεζούντας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, (18-4-1916 - 24-2-1918) λεηλάτησαν κυριολεκτικά την Μονή, παίρνοντας κατά την αποχώρησή τους, εικόνες, βυζαντινά βιβλία, εκκλησιαστικά σκεύη κ.λπ.

Πρόσφατα,ο τοπικός τύπος της Τραπεζούντος δημοσίευσε ανακοίνωση του καθηγητή του Τεχνικού Πανεπιστημίου της Τραπεζούντος Ισμαήλ Κιοσέ (İsmail Köse) του τμήματος Διεθνών Σχέσεων του κλάδου Πολιτικών Επιστημών, στην οποία μεταξύ άλλων αναφέρονται εκτιμήσεις τόσο για την μοναδικότητα της Μονής από άποψη αρχιτεκτονικής όσο και για τις κατά καιρούς λεηλασίες του Καθιδρύματος από στρατούς που πέρασαν από την περιοχή.

PANAGIA.SOYMELA.PONTOY.ESOTERIKO.15.8.2010 3

(Τοιχογραφία από το εσωτερικό της Ιεράς Μονής της Παναγίας του όρους Μελά, τραβηγμένη το 2010 κατά τη διάρκεια της πρώτης Πατριαρχικής Θείας Λειτουργίας μετά τον ξεριζωμό και την Ανταλλαγή των πληθυσμών, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης.Φωτογραφία. Φόρης Πεταλίδης)

Ειδικότερα ο καθηγητής στην ανακοίνωσή του υπενθύμιζει ότι το Μοναστήρι επι μία 50ετία έμεινε άδειο, χωρίς να διεκδικείται από κανέναν. Σ’αυτό οφείλεται και το γεγονός ότι η Μονή έπεσε επανειλλημένα θύμα λεηλασίας περαστικών.

Κατά τον καθηγητή, μέχρι να γκρεμισθεί ο Οσμανική Αυτοκρατορία, δηλαδή μέχρι το 1922, τα υφιστάμενα μοναστήρια στην περιοχή έμειναν όρθια και συνέχισαν τις παραδόσεις που κουβαλούσαν μαζί τους από τον Μεσαίωνα.

PANAGIA.SOYMELA.PONTOY.ESOTERIKO.15.8.2010 2

(Τοιχογραφία από το εσωτερικό της Ιεράς Μονής της Παναγίας του όρους Μελά, τραβηγμένη το 2010 κατά τη διάρκεια της πρώτης Πατριαρχικής Θείας Λειτουργίας μετά τον ξεριζωμό και την Ανταλλαγή των πληθυσμών, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης.Φωτογραφία. Φόρης Πεταλίδης)

Σήμερα στον κόσμο Ορθόδοξα Μοναστήρια σώζονται μόνο σε ένα μέρος, στην περιοχή του Όρους Άθω στην Ελλάδα. Μοναστήρια που ζουν ακόμη με τους όρους του 13ου αιώνα, βρίσκονται μονάχα εδώ. Κατ' αυτήν την έννοια η Μονή της Παναγίας Σουμελά, τόσο από άποψη αρχιτεκτονικής, όσο και από άποψη τοιχογραφιών, παρουσιάζει μοναδική ιστορική ιδιαιτερότητα ανεκτίμητης αξίας.

Από το 1922, αφότου φύγανε με την Ανταλλαγή οι Ρωμιοί και ειδικώτερα από το 1926, μέχρι το 1970, για μία 50ετία περίπου το Μοναστήρι ήτανε άδειο και αδέσποτο.Την περίοδο αυτή, μεγάλο μέρος των ιστορικών έργων λεηλατήθηκε και χάθηκε.

PANAGIA.SOYMELA.PONTOY.ESOTERIKO.15.8.2010 1

(Τοιχογραφία από το εσωτερικό της Ιεράς Μονής της Παναγίας του όρους Μελά, τραβηγμένη το 2010 κατά τη διάρκεια της πρώτης Πατριαρχικής Θείας Λειτουργίας μετά τον ξεριζωμό και την Ανταλλαγή των πληθυσμών, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης.Φωτογραφία. Φόρης Πεταλίδης)

Γνωρίζουμε, συνεχίζει ο καθηγητής, ότι, Αμερικανοί στρατιώτες του ΝΑΤΟ που υπηρετούσαν την δεκαετία του 1950 στην Τραπεζούντα, με εξι (6) μεγάλα καμιόνια, κουβάλησαν υλικά από την Μονή. Αυτά μας τα εξήγησαν σε συνέντευξη που έδωσαν γέροντες από την περιοχή της Τραπεζούντος. Άλλωστε τα γεγονότα αυτά επαληθεύθηκαν αργότερα στην πράξη. Για παράδειγμα, η ξύλινη πόρτα της Μονής που ήταν σκαλισμένη σε σχήμα κληματαριάς, βρίσκεται σε Μουσείο των ΗΠΑ. Κάποια άλλα έργα, βρίσκονται σε μουσεία της Αγγλίας. Μέρος των  χειρόγραφων βιβλίων που βρεθήκανε στην Μονή, βρίσκονται στο  Μουσείο Πολιτισμού της Άγκυρας.Τουλάχιστον αυτά γλύτωσαν, τόνισε ο καθηγητής.

Είναι μεγάλο όφελος που η Μονή παρά τις λεηλασίες που υπέστη, κατόρθωσε με την προστασία που της δόθηκε, να φτάσει ως τις μέρες μας. Και κατέληξε ο κ. Καθηγητής: «Το Μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά, από άποψη κτίσματος, ιστορίας και τοιχογραφιών, κατέχει μία εξέχουσα θέση. Και μόνο που κατάφερε να διατηρηθεί μέχρι σήμερα στην μορφή που είναι,αποτελεί ένα τεράστιο κέρδος. Θα πρέπει όμως απ' εδώ και πέρα να επιδείξουμε προσοχή και επιμέλεια».

Και έτσι μαθαίνουμε ότι κατά την άποψη των Τούρκων, για την λεηλασία και καταστροφή της Μονής δεν φταίνε οι  ορδές των ληστρικών ανταρτικών ομάδων διαφόρων Καχύα και Σουλευμάν Κάλφα της περιοχής, αλλά οι Ρώσοι και οι... Αμερικανοί! 

ΘΕΟΔΩΡΟΣ Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ, είναι δικηγόρος – ερευνητής ιστορίας