ΚΕΙΜΕΝΟ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ:
ΦΟΡΗΣ ΠΕΤΑΛΙΔΗΣ
Στους ηρωικούς μαθητές και δασκάλους του Κολλεγίου «Ανατόλια» που ιδρύθηκε στη Μερζιφούντα του Πόντου και μετά τις βιαιπραγίες των Νεοτούρκων και των Κεμαλικών, το κλείσιμό του, αλλά και τον αναγκαστικό ξεριζωμό των χριστιανικών ελληνικών πληθυσμών από τον Πόντο και τη Μικρασία και την έλευσή του στη Θεσσαλονίκη, ήταν αφιερωμένη η εκδήλωση που έγινε με την συνδιοργάνωση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων (ΠΟΠΣ), και του Συλλόγου Αποφοίτων του Αμερικανικού Κολλεγίου «Ανατόλια» Θεσσαλονίκης.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Δευτέρας 3 Απριλίου 2023 με τίτλο «Ανατόλια - Η φωτεινή μνήμη του Πόντου» Από την Μερζιφούντα του Πόντου στη Θεσσαλονίκη, με αφορμή την συμπλήρωση των 100 χρόνων από την Μικρασιατική Καταστροφή, στο πλαίσιο υλοποίησης της δράσης της ΠΟΠΣ: «ΧΟΡΕΙΑ – ΗΧΟΙ ΑΙΩΝΩΝ ΤΗΣ ΚΑΘ’ ΗΜΑΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ – ΜΙΑ ΡΙΖΑ, ΤΡΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ (ΠΟΝΤΟΣ, ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ, ΘΡΑΚΗ)», η οποία τελούσε υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού.
Κεντρικοί ομιλητές της εκδήλωσης ήταν, ο Γιώργος Λυσσαρίδης, τέως Αντιπρόεδρος εκπαίδευσης Αμερικανικού Κολλεγίου «Ανατόλια» με θέμα: «Το Αμερικανικό Κολλέγιο Ανατόλια, φάρος εκπαίδευσης και κοινωνικής προσφοράς στον Πόντο (Μερζιφούντα, 1886 - 1921)» και ο Αντώνιος Ανανιάδης, Διδάκτωρ της Νομικής Σχολής του Βερολίνου με θέμα «Συμεών Ανανιάδης, ο μαθητής και αθλητής του Ανατόλια και του Πόντου, που απαγχωνίστηκε στην Αμάσεια».
Η εκδήλωση άρχισε σε κλίμα συγκίνησης, όταν ο Γιώργος Ζαχαριάδης, δρομέας μεγάλων αποστάσεων, έτρεξε στους δρόμους της Θεσσαλονίκης μέσα σε δυνατή βροχή, από το Κολλέγιο «Ανατόλια», πέρασε από τα Απολυμαντήρια Καλαμαριάς όπου πέρασαν από εκεί 353.000 πρόσφυγες από τον Πόντο, τη Μικρασία και τον Καύκασο και κατέληξε στο Βασιλικό Θέατρο, κρατώντας τη σημαία του Πόντου, για να τιμήσει τη μνήμη του μαθητή του Κολεγίου Ανατόλια της Μερζιφούντας Συμεών Ανανιάδη, ο οποίος απαγχωνίστηκε στα δικαστήρια ανεξαρτησίας της Αμάσειας.
Εκεί τον περίμενε η ομάδα μπάσκετ του Συλλόγου Αποφοίτων του Αμερικανικού Κολλεγίου «Ανατόλια», η οποίο φορούσαν την γαλανόλευκη φανέλα με το γράμμα «Π» στο στήθος που ήταν η σημαία του συλλόγου στη Μερζιφούντα του Πόντου.
Στη συνέχεια κρατώντας την εισήλθαν στην αίθουσα του Βασιλικού Θεάτρου και άρχισε η εκδήλωση την οποία παρουσίασε ο ηθοποιός Λευτέρης Δημηρόπουλος.
Η Χριστίνα Σαχινίδου
Την έναρξη της εκδήλωσης έκανε η πρόεδρος της ΠΟΠΣ Χριστίνα Σαχινίδου, η οποία μεταξύ άλλων τόνισε πως «εκατό χρόνια μετά την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και την υπογραφή της Σύμβασης της Λωζάνης για την υποχρεωτική ανταλλαγή των ελληνοτουρκικών πληθυσμών (1923) η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ποντιακών Σωματείων με αίσθηση χρέους και βαθιά συγκίνηση στρέφει το βλέμμα της στα δραματικά εκείνα γεγονότα που προσδιόρισαν σε μεγάλο βαθμό την ατομική και συλλογική ταυτότητα και ιστορία μας.
Η Μικρασιατική Καταστροφή υπήρξε η χειρότερη τραγωδία της νεοελληνικής ιστορίας. Δεν ήταν μόνο η στρατιωτική ήττα. Ήταν κυρίως ο τρόπος με τον οποίο οδηγηθήκαμε σε αυτήν ως απόρροια του εγκληματικού Εθνικού Διχασμού από τα κεμαλικά στρατεύματα και τα άτακτα σώματα των Τσετών, με τον μαρτυρικό θάνατο χιλιάδων άλλων που έχασαν τη ζωή τους στα διαβόητα «τάγματα εργασίας» αλλά και με τον επαίσχυντο τρόπο με τον οποίο οι πρόγονοί μας υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες τους, την ιερή γη της Ιωνίας, του Πόντους, της Καππαδοκίας και της Ανατολικής Θράκης. Η υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία υπήρξε μια απάνθρωπη συνθήκη, ενάντια σε κάθε αίσθημα διεθνούς δικαίου, ένα «ανθρωποεμπόριο», σύμφωνα με την προφητική έκφραση του εθνομάρτυρα μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομου λίγο πριν από το τραγικό τέλος του.
Τέλος ευχαρίστησε και τον ομογενή επιχειρηματία από τη Ρωσία Ιβάν Σαββίδη, ο οποίος βρίσκεται κοντά στον ποντιακό και ομογενειακό ελληνισμό.
Η Μαρία Χατζηδημητρίου
Η Μαρία Χατζηδημητρίου, ιατρός, βιοπαθολόγος, καθηγήτρια του ΔΙΠΑΕ, πρόεδρος του Συλλόγου Αποφοίτων του Κολλεγίου «Ανατόλια», ευχαρίστησε όλους όσους τιμούν την εκδήλωση, η οποία όπως είπε, ήταν ιδέα και έμπνευση του πρώην προέδρου Αστέριου Τσουκαλά, που υλοποιήθηκε με τη συνδιοργάνωση με την Πανελλήνια Ομοσπονδία Ποντιακών Σωματείων. Απόψε θα προσπαθήσουμε να σας θυμίσουμε την ιστορία του Σχολείου Ανατόλια άρρηκτα συνδεδεμένη με την μαρτυρική ιστορία του Πόντου.
Το κολλέγιο Ανατόλια, σαν πρόσφυγας ανάμεσα σε πρόσφυγες, παρόλο το βίαιο ξεριζωμό του από τη Μερζιφούντα του Πόντου, μετεγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, στη Μακεδονία, άνθισε για να φωτίσει την κοινωνία προσφέροντας παιδεία. Απόψε τιμούμε τους μαρτυρικούς μαθητές και καθηγητές του Ανατόλια που χάθηκαν άδικα στον Πόντο, σαν τον Πρόδρομο Περιστάνογλου, τον Συμεών Ανανιάδη, ταμία του αθλητικού Συλλόγοου Πόντος, αλλά και άλλους που σφίγγουμε με χαρά το χέρι του ανηψιού του και Αποφοίτου του Ανατόλια, Αντώνη Ανανιάδη.
Ήταν ιδιαίτερη χαρά μας με την ευγενική παραχώρηση του Προέδρου του Ανατόλια κ. Πάνου Βλάχου και την Διευθύντρια των βιβλιοθηκών και αρχεία του σχολείου κ. Εύη Τραματζά να ερευνήσουμε στο αρχείο του Σχολείου μας, σε βιβλία καθηγητών και μαθητών της περιόδου εκείνης και στη μαρτυρία ειδικών όπως ο καθηγητής κ. Γιώργος Λυσαρίδης, φωτογραφίες, μαρτυρίες και πληροφορίες της ιστορίας επιβίωσης του Σχολείου μας. Στοιχεία που δόμησαν το ντοκιμαντέρ και την αφήγηση που θα απολαύσουμε στη συνέχεια.
Απόψε, κλείνουμε με χορούς από τη Μερζιφούντα και με τη χορωδία του ΣΑΑΚ, που θα μας ταξιδέψει στο όραμα του Ανατόλια, το αισιόδοξο μήνυμα του ύμνου «morning cometh» Night shades and terrors pale ξημερώνει μια νέα ημέρα. Οι νυχτερινές σκιές που χάνονται. Ας είναι αυτό το όραμα, οδηγός και σθένος για το μέλλον. Σήμερα ζεσταίνουμε την ιστορική μας μνήμη. Δεν ξεχνάμε τον πόνο και το πένθος. Ποτέ με σκοπό το μίσος, αλλά για να γίνει ο πόνος, δύναμη ψυχής για το μέλλον. Τα λάθη των λαών στην ιστορία τα υπενθυμίζουμε για να μην επαναληφθούν για το μέλλον. Θυμίζουμε και τη δύναμη ψυχής που έκανε ένα Σχολείο αλλά και τον ελληνισμό να ανταπεξέλθει στον βίαιο ξεριζωμό και να αναγεννηθεί.
Ο Σταύρος Καλαφάτης
Στο σύντομο χαιρετισμό του ο υφυπουργός Εσωτερικών (τομέας Μακεδονίας – Θράκης) Σταύρος Καλαφάτης, αναφέρθηκε στη συμβολή του προσφυγικού ελληνισμού στη ελληνική κοινωνία, οι οποίοι άφησαν το θετικό αποτύπωμά τους, εάν και ξεριζωμένοι και γενοκτονημένοι έφτασαν στην ιστορική τους πατρίδα, έχοντας αφήσει πίσω τους όλα τα υπάρχονται. Αναφέρθηκε επίσης στους ηρωικούς μαθητές και καθηγητές του Κολλεγίου Ανατόλια, οι οποίοι απαγχρονίστηκαν για τις ιδέες τους.
Ο Βενιαμίν Καρακωστάνογλου
Ο Βενιαμίν Καρακαστάνογλου ως εκπρόσωπος του Περιφερειάρχη Κεντρικής Μακεδονίας Απόστολου Τζιτζικώστα, στο εκτενή χαιρετισμό του αναφέρθηκε στους αγώνες που ξεκίνησαν οι Πόντιοι για τη διεθνή αναγνώριση της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου και έκανε εκτενή αναφορά στη δράση της ΠΟΠΣ στην οποία συμμετείχε και ο ίδιος για τη διεθνοποίηση της Γενοκτονίας.
Ο Πάνος Βλάχος
Στη συνέχεια σύντομο χαιρετισμό απηύθυνε ο Πρόεδρος του Ανατόλια Πάνος Βλάχος, ο οποίος τόνισε την συμβολή των προσφύγων στην σημασία της στελέχωσης του Κολλεγίου, τόσο στη Μερζιφούντα του Πόντου, όσο και στη Θεσσαλονίκη με καθηγητές και μαθητές. Επισήμανε δε πως το Κολλέγιο είναι ένας χώρος όπου οι Έλληνες του Πόντου είχαν σημαντική συμμετοχή, τόσο στην Μερζιφούντα του Πόντου, αλλά και στη συνέχεια ως πρόσφυγες από τον Πόντο και τη Μικρασία στη Θεσσαλονίκη.
Ο Κώστας Φουλίδης
Ακολούθως ο νεαρός λυράρης Κώστας Φουλίδης, έπαιξε με τη λύρα του μια ωδή στα χώματα του Πόντου, αποσπώντας το θερμό χειροκρότημα των παρευρισκομένων.
Ο Γιώργος Λυσαρίδης
Ο κεντρικός ομιλητής της εκδήλωσης Γιώργος Λυσαρίδης, τέως Αντιπρόεδρος εκπαίδευσης Αμερικανικού Κολεγίου «Ανατόλια», πρώην γενικός γραμματέας των υπουργείων Αθλητισμού και Μακεδονίας – Θράκης και τέως πρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης στην αναλυτική και εμπεριστατωμένη ομιλία του με θέμα «Το Αμερικανικό Κολλέγιο Κολλέγιο Ανατόλια, φάρος εκπαίδευσης και κοινωνικής προσφοράς στον Πόντο (Μερζιφούντα, 1886 - 1921)» μεταξύ άλλων ανέφερε:
Αισθάνομαι εξαιρετική τιμή που είμαι ομιλητής στη σημερινή εκδήλωση και θα μιλήσω για το Αμερικανικό Κολλέγιο Ανατόλια, ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα, στο οποίο διέτρεξα το μεγαλύτερο μέρος και «εξεμέτρησα το ζην» του ενεργού εκπαιδευτικού μου βίου.
Aς επιχειρήσουμε μαζί να ιχνηλατήσουμε τα αποτυπώματα της 36χρονης διαδρομής, από την ίδρυση του Ανατόλια, το 1886, στη Μερζιφούντα του Δυτικού Πόντου, μέχρι τον βίαιο τερματισμό της εκεί παρουσίας του, το 1921.
Το 1886 ιδρύεται το Αμερικανικό Κολλέγιο στη Μερζιφούντα με οικονομική στήριξη από τη Βοστώνη και, εν μέρει, από την τοπική Αρμενική Κοινότητα, υπό την εποπτεία του «American Board of Commissioners for Foreign Missions».
1886 Επίσημη ίδρυση «Ανατόλια», με πρώτο Πρόεδρο, τον Charles Tracy («Διευθυντής», 1886-1912) και Αντιπρόεδρο-«Υποδιευθυντή»-μετέπειτα Πρόεδρο, 1912-1921) τον George White).
Η πλειοψηφία των μαθητών είναι Αρμένιοι, όμως ήδη από το 1890 είναι το 1/3 Έλληνες, από την Ελλάδα, τα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, τη Ρωσία, τη Γεωργία, τις Βαλκανικές χώρες.
Η φιλοσοφία του ήταν το Αμερικανικό μοντέλο εκπαίδευσης, 4 συν 3 έτη σπουδών (προπαρασκευαστικό τμήμα, μετά τα τρία χρόνια των «κολλεγιακών» σπουδών). Κυρίως ανθρωπιστικές σπουδές, γλώσσες, λογοτεχνία, θρησκειολογία, αλλά και Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιστορία, Νομικές και Εμπορικές σπουδές, Αγγλικά η κύρια γλώσσα διδασκαλίας, διδάσκονταν όμως και η μητρική γλώσσα των σπουδαστών (γλώσσες αγγλική, τουρκική, ελληνική, αρμενική, γαλλική (κάθε εθνοτική ομάδα μελετούσε τη δική της γλώσσα).
Ας παρακολουθήσουμε την πορεία του Ανατόλια με κάποιους χρονολογικούς σταθμούς. Το 1893 Ιδρύεται το Παρθεναγωγείο. Το 1894 αποστέλλεται το καταστατικό από Μασαχουσέτη, φοιτούν μαθητές ανεξάρτητα θρησκείας. Το 1895 αρχίζουν οι Διωγμοί των Αρμενίων, αφαίμαξη δυναμικού από Αρμένιους μαθητές και καθηγητές. Μεσοδιάστημα ηρεμίας, ανάπτυξης. Το 1908 εκδηλώνσεται το Κίνημα Νεοτούρκων.
Το κίνημα των Νεοτούρκων (1908) δεν φάνηκε στην αρχή να επηρεάζει αρνητικά τη ζωή των Ελλήνων στη Μερζιφούντα. Το αντίθετο, οι επικεφαλής του κινήματος «Ενότητα και Πρόοδος» Εμβέρ Πασά και Νιαζί Πασά διαβεβαίωναν τον πληθυσμό ότι εγκαινιάζεται πλέον μιά νέα εποχή, με χαρακτηριστικά τη δημοκρατία, την ισονομία, την ελεύθερη έκφραση και την ειρηνική συνύπαρξη των πληθυσμών με τις διαφορετικές εθνικότητες και θρησκείες.
Το 1909 Ιδρύεται ο «Ελληνικός Σύλλογος Πόντος».
O «Ελληνικός Σύλλογος Πόντος» ιδρύθηκε το 1909. Όπως αναφέρεται στο άρθρο 1 του καταστατικού του, που εγκρίθηκε και τέθηκε σε εφαρμογή στις 21 Ιανουαρίου 1909, «Ιδρύεται σύλλογος υπό την επωνυμίαν «Ελληνικός Σύλλογος Πόντος», δια της ενώσεως των εν τω Ανατολικώ Κολλεγίω Μερζιφούντος δύο συλλόγων των Ελλήνων μαθητών: του αθλητικού συλλόγου «Πόντος» και της «Φιλεκπαιδευτικής Λέσχης» μετά του μουσικού παραρτήματός της «Ορφεύς». Στο άρθρο 2 του καταστατικού προσδιορίζεται ο σκοπός του νέου Συλλόγου : «Σκοπός του Συλλόγου είναι η, εν αδελφική συνενώσει όλων των εν τη σχολή ταύτη Ελλήνων σπουδαστών, α) διανοητική, β) σωματική και γ) καλαισθητική των μελών αυτού ανάπτυξις».
1912 Πράγματι, θυμίζοντας τη νηνεμία πριν την καταστροφική θύελλα, η πορεία του Ανατόλια είναι ανοδική, σε όλα τα επίπεδα. (θεατρικές παραστάσεις, αθλητισμός, ρητορικές επιδείξεις, πατρώα ήθη και έθιμα / Θεοχαρίδης. Ο αριθμός των μαθητών αυξάνει, 372 (270 εσωτερικοί / οικότροφοι και 102 εξωτερικοί).
1913-14 Κορύφωση της ακμής, με 403 μαθητές, 218 Έλληνες, 156 Αρμένιοι, 8 Ρώσοι και 18 Τούρκοι, λοιπές εθνικότητες 3.
33 καθηγητές, 11 Αμερικανοί, 11 Αρμένιοι, 9 Έλληνες, 1 Ρώσος, 1 Ελβετός.
1914-15 Δεύτερο κύμα διωγμών Αρμενίων (10 Αυγούστου του 1915, όλοι οι Αρμένιοι καθηγητές, μαθητές και μέλη του προσωπικού, μαζί με 15.000 Αρμενίους της Μερζιφούντας και των γύρω κωμοπόλεων, εκτοπίζονται. Καθ’οδόν, πολλοί σφαγιάζονται). Μεταξύ των θυμάτων, ο καθηγητής Τουρκικής γλώσσας Καραμπέτ Κοτζαγιάν (απόφ. 1902), «γίγαντας γνώσης» (Κουζινός).
Όμως, δεν άργησε να εκδηλωθεί το σκοτεινό σχέδιο ολοκληρωτικού αφανισμού του χριστιανικού και του Ελληνικού στοιχείου από την ευρύτερη περιοχή του Πόντου. Οι διωγμοί των Αρμενίων (1914-1915) με το 1,5 περίπου εκατομμύριο θύματα, αποτελούσαν το προανάκρουσμα για την παρόμοια τύχη και των Ελλήνων.
1915 Σεπτέμβριος, το Κολλέγιο, αν και απορφανισμένο από το πολυπληθές Αρμενικό στοιχείο, συνεχίζει με αυτοσχέδιο πρόγραμμα, οι εκπαιδευτικοί στρατολογημέμοι στα τάγματα εργασίας, 65 σπουδαστές (50 Έλληνες, 8 Τούρκοι, 7 Ρώσοι).
1916 Το 1916 εξαπολύεται η πρώτη μεγάλη οργανωμένη επίθεση των Νεοτούρκων στο Ελληνικό στοιχείο (θανατώσεις, εξορίες, καταναγκαστικά έργα στα «τάγματα εργασίας», δημεύσεις περιουσιών κλπ.). Το Κολλέγιο Ανατόλια αναστέλλει τη λειτουργία του, τον Μάιο (1916) κλείνει για 1η φορά, εγκαθίστανται τουρκικά στρατεύματα (νοσοκομείο ασθενών στρατιωτών, 4.000 κλινών). Οι μαθητές στα σπίτια τους, το Αμερικανικό προσωπικό μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη.
Το 1919 το Σχολείο επαναδραστηριοποιείται την άνοιξη του 1919. Τον Σεπτέμβριο επαναλειτουργεί το Προπαρασκευαστικό Τμήμα με 175 μαθητές. Επανακατασκευές κτηρίων από πολεμικές καταστροφές και κακή χρήση των «επιταγμένων». Δημιουργούνται ελπίδες ότι ο Αμερικανός Πρόεδρος Woodrow Wilson θα πείσει το Κογκρέρο να διατηρήσει την περιοχή ως προτεκτοράτο και να την θέσει υπό την προστασία του.
Το Κολλέγιο προσφέρει βοήθεια (σε ορφανά, Αρμενίους / White 3,5 δολάρια για κάθε Αρμένισσα, που την παίρνουν από τα χαρέμια των Τούρκικων οικογενειών). Παράλληλα, συνεργασία με την οργάνωση Near East Relief (Περίθαλψη Εγγύς Ανατολής), ιδρύθηκε στις ΗΠΑ το 1919, αρχικά ήταν τμήμα του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού, στο διάστημα 1919-1930 ίδρυσε πολλά ορφανοτροφεία όπου φιλοξενήθηκαν 115.000 παιδιά Ελλήνων, Αρμενίων και Ρώσων.
1920 Αναθάρρηση, με 218 μαθητές και 220 Παρθεναγωγείο, 40 κτήρια, Νηπιαγωγείο, Σχολή Κωφών, Νοσοκομείο, Ορφανοτροφείο, 2 Γυμνάσια, Εργαστήρια, Μουσείο, Κτήριο Μουσικής, επαναλειτουργεί το Κολλεγιακό πρόγραμμα.
Όμως, οι ελπίδες αποδείχθηκαν φρούδες. Υπό τον Μουσταφά Κεμάλ (αποβίβαση στη Σαμψούντα, Μάιος 1919) έχει ήδη αρχίσει το δεύτερο κύμα διώξεων, πολύ πιό βίαιο και απάνθρωπο από το πρώτο. Ο Τοπάλ Οσμάν με τους Τσέτες του αφανίζουν ο,τιδήποτε Ελληνικό στην ευρύτερη περιοχή του Πόντου.
1921 12 Φεβρουαρίου εισβολή Κεμαλιστών, υπό τον Τζεμίλ Τζαχίντ, με προσχήματα τον σύλλογο «Πόντος», και χάρτες, βιβλία κλασικών αρχαίων συγγραφέων, φωτογραφίες ομάδας με γαλάζιες - άσπρες φανέλες. Ερευνώντας τα κτήρια, εντοπίζουν στα γραφεία της Διοίκησης του Συλλόγου υλικό (χάρτες, βιβλία, φωτογραφίες) που τους προσφέρει το πρόσχημα να απευθύνουν κατηγορίες στα στελέχη της Διοίκησης του Συλλόγου πως δήθεν ενεργούν συνωμοτικά, ότι ο Σύλλογος είναι «επαναστατικός» και ότι ο Πρόεδρος White ενθαρρύνει και υποθάλπει αποσχιστικές προθέσεις των Ελλήνων.
18 Μαρτίου 1921. Το Σχολείο κλείνει, αυτή τη φορά οριστικά. Μαζί του, φυσικά, κλείνει οριστικά και ο σύλλογος «Πόντος». Επιφανή στελέχη του Συλλόγου, οι καθηγητές Θεοχαρίδης (Πρόεδρος) και Ευσταθιάδης, οι μαθητές Συμεών Ανανιάδης (Ταμίας) και αδελφοί Παυλίδη, οδηγούνται στα (κατ’ επίφαση) «δικαστήρια ανεξαρτησίας» και, μετά από βασανιστήρια 4 μηνών, απαγχονίζονται στην πλατεία της Αμάσειας, στις 21 Ιουνίου 1921. Την μοιραία τύχη τους ακολούθησαν και άλλοι επιφανείς Έλληνες (Μητροπολίτες / Τραπεζούντος ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ, Χαλδίας και Κερασούντος ΛΑΥΡΕΝΤΙΟΣ, Νεοκαισάρειας ΠΟΛΥΚΑΡΠΟΣ, επιστήμονες, έμποροι, τραπεζίτες, εκδότες εφημερίδων).
Οι τελευταίες ημέρες του Κολλεγίου Ανατόλια, στη Μερζιφούντα, περιγράφονται με συγκλονιστικό τρόπο, στο βιβλίο «Εικοσιτρία χρόνια στη Μικρά Ασία 1899-1922», του Ευθύμιου Κουζινού, μαθητή του Ανατόλια από το 1913 μέχρι το 1921, που έζησε την εισβολή των Κεμαλιστών, ως μαθητής (οικότροφος). Το βιβλίο εκδόθηκε το 1962 στην Αμερική.
1922 Στις εγκαταστάσεις λειτουργεί πλέον Oρφανοτροφείο (Διευθυντής Compton από το Σικάγο), με 2.000 ορφανά.
1923 24 Ιουλίου, Συνθήκη Λωζάνης, ανταλλαγή πληθυσμών, οριστικό τέρμα της επίσημης παρουσίας του ελληνοχριστιανικού στοιχείου στον Πόντο και τη Μικρά Ασία.
2.425 απόφοιτοι (1886 – 1921).
1924 Μεταφορά στη Θεσσαλονίκη, μετά από συννενοήσεις των White – Ελευθερίου Βενιζέλου, Αθανάσιου Αγνίδη, γεννημένου στο Ικόνιο (1889), με σπουδές στη Μεγάλη του Γένους Σχολή, στα Πανεπιστήμια Κωνσταντινούπολης και Παρισίων, με νομικές σπουδές στη Σορβόνη, διπλωμάτης, πρέσβης, εκπρόσωπος το 1947 στην ίδρυση του ΟΗΕ, με μεγάλη προσφορά στην Ελλάδα στην αποκατάσταση προσφύγων.
Η επιλογή της έδρας του Κολλεγίου Ανατόλια στη Θεσσαλονίκη, στην αρχή το 1924 σε ενοικιαζόμενες εγκαταστάσεις στην Χαριλάου με 13 μαθητές που, την επόμενη χρονιά, έγιναν 157 και από το 1934 σε νέες ιδιόκτητες εγκαταστάσεις, ήταν ανάγκη της εποχής. Πολλοί πρόσφυγες ήταν στη Μακεδονία, υπήρχαν καλές σχέσεις του White με οικογένειες από τον Πόντο, ήταν επιλογή του Ελευθερίου Βενιζέλου για πολιτική σταθεροποίηση στη Θεσσαλονίκη - Μακεδονία, ένα πολιτικό - εθνικό ανάχωμα στη βαλκανική ενδοχώρα, που οδηγούσε στη θωράκιση της Θεσσαλονίκης με θεσμούς - πυλώνες (όπως η ίδρυση Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1926) για την ανάπτυξή της και για τη δημιουργία ισχυρής πόλης-αναχώματος.
Προσπάθησα να περιγράψω τον κύκλο της ζωής του Κολλεγίου Ανατόλια στη Μερζιφούντα σε επικεφαλίδες, που συγκεφαλαιώνουν 36 χρόνια προσφοράς στην παιδεία και στην εκπαίδευση των Ελλήνων, κυρίως, του Πόντου.
Του χρόνου, το 2024, συμπληρώνεται ένας αιώνας παρουσίας του Κολλεγίου Ανατόλια στη Θεσσαλονίκη. Το Σχολείο που γεννήθηκε στη Μερζιφούντα και έκλεισε 36 χρόνια ταραχώδους ζωής στον Πόντο, συνέχισε τη ζωή του στην προσφυγομάνα Θεσσαλονίκη και επιβίωσε πολέμων, κρίσεων (πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών) και κλυδωνισμών στην παιδεία, γιατί ήταν πάντοτε αφοσιωμένο στην προσφορά εκπαίδευσης και γιατί, συγχρόνως, διέθετε ανθρώπους επίσης αφοσιωμένους στην υπηρεσία της Ελληνικής παιδείας. Η πορεία του είναι μιά πορεία συνεπής στις ανθρωπιστικές αξίες και αρχές της κοινωνικής προσφοράς και της φιλαλληλίας και προσηλωμένη στην παροχή γνώσεων στους νέους, στην καλλιέργεια των δεξιοτήτων τους και στη σφυρηλάτηση χαρακτήρων έτοιμων να βελτιώσουν τις συνθήκες της κοινωνίας, όταν θα κληθούν οι ίδιοι να τις διαμορφώσουν.
Γνωρίζοντας καλά την ιστορία, τις παραδόσεις και την ευλαβική προσήλωση στη διατήρησή τους, είμαι βέβαιος πως, στη συμπλήρωση του πρώτου αιώνα ζωής του στην Ελλάδα, ο χρόνος θα συναντήσει το Κολλέγιο Ανατόλια, στην κορυφή των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της χώρας, να πρωτοπορεί στην ενθάρρυνση της έφεσης των νέων για τα γράμματα και στην ανάδειξη των ιδιαίτερων χαρισμάτων τους.
Ο Αντώνης Ανανιάδης
Στη συνέχεια ο Αντώνης Ανανιάδης, διδάκτωρ της Νομικής Σχολής Βερολίνου, δικηγόρος Αθηνών παρ’ Αρείω Πάγω, μίλησε με θέμα «Συμεών Ανανιάδης, ο μαθητής και αθλητής του Ανατόλια και του Πόντου που απαγχονίστηκσε στην Αμάσεια» και μεταξύ άλλων ανέφερε.
Αισθάνθηκα μεγάλη συγκίνηση όταν η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΠΟΝΤΙΑΚΩΝ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ κατά την αποψινή εκδήλωσή της σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αποφοίτων του Αμερικανικού Κολλεγίου ΑΝΑΤΟΛΙΑ Θεσσαλονίκης με τίτλο «ΑΝΑΤΟΛΙΑ – Η ΦΩΤΕΙΝΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ. ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΡΖΙΦΟΥΝΤΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ» με αφορμή τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από την Μικρασιατική καταστροφή κάλεσε εμένα, έναν απόφοιτο του ΑΝΑΤΟΛΙΑ Θεσσαλονίκης του 1965, να σας μιλήσω για τον θείο μου Συμεών Ανανιάδη, αδελφό του πατέρα μου και μαθητή του ΑΝΑΤΟΛΙΑ στη Μερζιφούντα, ο οποίος εκτελέστηκε στα 20 του χρόνια με απαγχονισμό από τους κεμαλικούς στην Αμάσεια, μαζί με άλλους καθηγητές και μαθητές του Σχολείου, ως μαθητής του Κολλεγίου και αθλητής του συνδεδεμένου με το Σχολείο αθλητικού, καλλιτεχνικού και φιλολογικού Συλλόγου «Ο ΠΟΝΤΟΣ».
Είναι απόψε μια οικογενειακή συγκέντρωση της τεράστιας οικογένειας των Ποντίων που ζεί και ανθίζει πολλούς αιώνες. Μιας οικογένειας που μέσα από δραματικές εξελίξεις, γεμάτες από κατακτήσεις και απώλειες, επιτυχίες και συντριβές, νίκες και καταστροφές, ομοψυχία και αντιπαραθέσεις, μπήκε στον 21ο αιώνα φέρνοντας μαζί της και παραδίδοντας το «όμαιμον και ομαίχμιον» του ευρύτερου μικρασιατικού ποντιακού ελληνισμού, που γεννήθηκε από τους Αργοναύτες, τους προγόνους αυτών που έφθασαν στην Τροία. Ενός ελληνισμού που ήκμασε και μεγαλούργησε και που μετά από 26 αιώνες επέστρεψε με τον τραγικό ξεριζωμό στην προαιώνια πατρίδα.
Ένα κλαδί της οικογένειας αυτής είναι και το Αμερικανικό Κολλέγιο ΑΝΑΤΟΛΙΑ. Ένα κλαδί που ως εκπαιδευτικό ίδρυμα δεχόταν στην Μερζιφούντα όπου είχε ιδρυθεί το 1886 μαθητές κατ’ εξοχήν από τους χριστιανικούς πληθυσμούς της περιοχής, κυρίως ποντίους και αρμενίους. Και παρακλάδι του ΑΝΑΤΟΛΙΑ ήταν από το 1903 ο σύλλογος με το όνομα ΠΟΝΤΟΣ με την αθλητική, την καλλιτεχνική και την φιλολογική του δραστηριότητα.
Πρώτο το ΑΝΑΤΟΛΙΑ έδειξε την εξωστρέφεια που και σήμερα επιδιώκουμε να έχει ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα πέρα από το κλασσικό σχολικό πρόγραμμά του. Το Σχολείο μαζί με τον σύλλογο ΠΟΝΤΟΣ δεν προσέφερε μόνο γνώσεις. Στάλαζε στους μαθητές του αλλά και στους πόντιους της ευρύτερης περιοχής της παλιάς Παφλαγονίας αξίες ζωής, αξιοζήλευτη ευρύτερη παιδεία και πολιτισμό με την συμμετοχή των δασκάλων του και των μαθητών του.
Ο σύλλογος ΠΟΝΤΟΣ συμπλήρωνε το σχολείο με τις αθλητικές του δραστηριότητες κυρίως στον στίβο και στο ποδόσφαιρο. ΠΟΝΤΟΣ λεγόταν η ποδοσφαιρική ομάδα που από τις αρχές του 20ου αιώνος θα μας πει, όπως και οι ποδοσφαιρικές ομάδες της Ιωνίας ΑΠΟΛΛΩΝ και ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ, ότι το ποδόσφαιρο διδάσκει τις αξίες της τιμής, της αξιοπρέπειας και του σεβασμού του αντιπάλου οι οποίες μαζί με το πνεύμα και την μουσική συνθέτουν τον ανθρώπινο πνευματικό πολιτισμό. Το ίδιο θα μας πεί μισό περίπου αιώνα αργότερα και ο Αλμπέρ Καμύ, Γάλλος Νομπελίστας λογοτεχνίας το 1957 και παλαιός ποδοσφαιριστής και πρόσφυγας από την Αλγερία, αλλά και στις μέρες μας ο Ουρουγουανός Εντουάρντο Γκαλεάνο.
ΟΡΦΕΑΣ ήταν το όνομα που συνόδευε τον σύλλογο ΠΟΝΤΟΣ στις καλλιτεχνικές, φιλολογικές και μουσικές του δραστηριότητες με την ορχήστρα εγχόρδων του Σειρηνίδη, που συμπληρώνανε το πρώτο στοιχείο πνευματικού πολιτισμού, δηλαδή το τρίπτυχο αθλητισμός, πνεύμα, μουσική (μπάλα – κουκουβάγια – λύρα τα σύμβολά του).
Διακρινόταν ο Συμεών Ανανιάδης όχι μόνο για τις μαθητικές του επιδόσεις, όπως μας μεταφέρει με θαυμασμό ο συμμαθητής του Ευθύμιος Κουζινός στο βιβλίο του «Εικοσιτρία χρόνια στη Μικρά Ασία (1899- 1922)» όπου περιγράφει την ευγλωττία του, την ρητορική του και την εξαιρετική ομορφιά του δεκαεννιάχρονου ιδιοφυούς μαθητή, αλλά και για τις επιδόσεις του στο ποδόσφαιρο που αγωνιζόταν με την ποδοσφαιρική ομάδα του συλλόγου, τις επιδόσεις του στα 100 μέτρα ταχύτητας που επρώτευε και είχε όνειρο να πλησιάσει το παγκόσμιο ρεκόρ της εποχής και για την αγάπη του στο θέατρο, όπως μας την παρουσιάζει αναφέροντας την ερμηνεία του Συμεών στην «Κυρά της Λίμνης» του Sir Walter Scott, που είναι ευρύτερα διεθνώς γνωστός από τον «Ιβανόη».
Ο ΠΟΝΤΟΣ και ο ΟΡΦΕΑΣ λοιπόν ανέβαζε στο ΑΝΑΤΟΛΙΑ ήδη κατά την πρώτη εικοσαετία του 20ου αιώνος στη ΜΕΡΖΙΦΟΥΝΤΑ την «Κυρά της Λίμνης» του Sir Walter Scott. Και ακουγόταν στη Μερζιφούντα το τραγούδι – ύμνος AVE MARIA GRATIA PLENA που είχε συνθέσει ο Franz Schubert το 1825 μαζί με άλλα έξι τραγούδια για αυτό το έργο του Walter Scott. Το AVE MARIA GRATIA PLENA λοιπόν του Franz Schubert που το ακούσαμε κι εμείς από την Μαρία Κάλλας και τον Λουτσιάνο Παβαρόττι, αλλά και το τραγουδήσαμε όταν έγινε παγκόσμια επιτυχία με τις ερμηνείες της Νταϊάνα Ρος, της Μπάρμπαρα Στρέϊζαντ και άλλων καλλιτεχνών του διεθνούς πενταγράμμου, ακούστηκε στη ΜΕΡΖΙΦΟΥΝΤΑ του Πόντου από τους μαθητές του ΑΝΑΤΟΛΙΑ ήδη γύρω στο 1920!
Ο Συμεών Ανανιάδης απαγχονίζεται τον Ιούνιο του 1921 στην Αμάσεια μαζί με τον άλλο μαθητή Παυλίδη και τους καθηγητές Θεοχαρίδη και Ευσταθιάδη, ενώ ο Τσακάλωφ γλυτώνει επειδή ήταν Ρώσος πολίτης. Τρείς μήνες μετά τον ακολουθεί στην αγχόνη ο πατέρας του και παππούς μου Αντώνιος Ανανιάδης μαζί με άλλους εκατό περίπου από τη Σαμψούντα, ενώ την ίδια τύχη έχουν και άλλοι επιφανείς Έλληνες από την Τραπεζούντα και άλλες περιοχές.
Λίγες εβδομάδες μετά τις 12 Φεβρουαρίου, τον Μάρτιο του 1921, κλείνει οριστικά το ΑΝΑΤΟΛΙΑ, διαλύεται ο Σύλλογος «Πόντος» και διατάσσεται η σύλληψη όλων των μαθητών. Τιμωρείται με τον τρόπο αυτό το Κολλέγιο από τους Νεοτούρκους για τους δεσμούς που είχε αναπτύξει με τον ποντιακό ελληνισμό και μεταφέρεται το 1924 στη Θεσσαλονίκη. Ο Ευθύμιος Κουζινός καταφέρνει να γλυτώσει και πηγαίνει στην Αμερική, όπου εκδίδεται το βιβλίο του το 1969 από την Vantage Press στη Ν. Υόρκη με τίτλο «Twenty three years in Asia Minor 1899-1922» ενώ εκείνος φεύγει από τη ζωή το 1974.
Στη διάρκεια της εκδήλωσης έγινε η προβολή ντοκιμαντέρ: «Κολλέγιο Ανατόλια – Η φωτεινή μνήμη του Πόντου», μία παραγωγή της ΠΟΠΣ που χρηματοδοτήθηκε από το υπουργείο Πολιτισμού.
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με τη χορωδία του Συλλόγου Αποφοίτων του Κολεγίου «Ανατόλια», με μαέστρο τον Κωστίκα Κολάκου, συντονίστρια της Επιτροπής Χορωδίας του ΣΑΑΚ την Μαργαρίτα Γώδη, όπου απέδωσαν τον Ύμνο του Κολλεγίου Morning Cometh και την "Πατρίδα μ' έχασα, έκλαψα κι επόνεσα...". Επίσης ποντιακούς χορούς από τις περιοχές της Μερζιφούντας και του Ακ Νταγ Μαντέν χόρεψαν τα χορευτικά συγκροτήματα της Αδελφότητας Κρωμναίων Καλαμαριάς και της Καλλιτεχνικής Στέγης Ποντίων Βορείου Ελλάδος.
Όπως είπε ο παρουσιαστής της ηθοποιός Λευτέρης Δημηρόπουλος, εκτός από τον Συμεών Ανανιάδη, η εκδήλωση ήταν αφιερωμένη στην Μαρία Εγούτ, γενική γραμματέας του Συλλόγου Ποντίων ΑΧΕΠΑ «ΠΕΔΑΝΙΟΣ ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ», μέλος της Αδελφότης Κρωμναίων Καλαμαριάς, μέλος του χορευτικού της Καλλιτεχνικής Στέγης Ποντίων Βορείου Ελλάδος,που έχασε τη ζωή της στο δυστύχημα των Τεμπών, καθώς και στα υπόλοιπα μέλη της σιδηροδρομικής τραγωδίας, για τους οποίους κρατήθηκε ενός λεπτού σιγή.
Λύρα έπαιξαν ο Κώστας Φουλίδης και ο Αλέξης Γεωργιάδης, νταούλι ο Γιώργος Μιχαηλίδης, ζουρνάς ο Σταύρος Μηλιάδης. Χοροδιδάσκαλος ο Γιώργος Μιχαηλίδης.
