Στις 20 Σεπτεμβρίου 2017, στο ελληνικό και στο σερβικό νεκροταφείο στο Pirot, πραγματοποιήθηκε μια παραδοσιακή εκδήλωση προς τιμήν των Σέρβων και Ελλήνων στρατιωτών που σκοτώθηκαν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στη τελετή παραβρέθηκαν οι εκπρόσωποι της Πρεσβείας της Ελλάδας και της Πρεσβείας της Κύπρου, καθώς και οι στρατιωτικοί ακόλουθοι (με πρόσκληση της Πρεσβείας της Ελλάδας), ο Υπουργός Εργασίας, Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων της Δημοκρατίας της Σερβίας, κ. Zoran Τζόρτζεβιτς, εκπρόσωποι του Υπουργείου Άμυνας, Διοικητής του Χερσαίου Στρατού της Σερβίας, ο αντιστράτηγος Μ. Σίμοβιτς, ο Δήμαρχος του Pirot Βλάνταν Βάσιτς και εκπρόσωποι πολλών οργανώσεων που διαφυλάσσονται την παράδοση των απαπελευθερωτικών πολέμων της Σερβίας. Η Δρ. Александра М. Pećinar, δρ. Ιστορίας, Εταίρος του Ιδρύματος Βενιζέλου των Χανίων, παραβρέθηκε στην τελετή, κατόπιν πρόσκλησης του στρατιωτικού ακολούθου της Ελλάδας στο Βελιγράδι.
Στο νεκροταφείο αυτό είναι θαμμένοι 358 Έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί που στα τέλη του 1918 και στις αρχές του 1919, σκοτώθηκαν μετά από ένα σκληρό αγώνα το χειμώνα, και τα οστά τους έμειναν διάσπαρτα σε όλο το Pirot. Η Katarina Levandis, νύφη στη Σερβία, παντρεμένη με έναν κάτοικο του Πίροτ, το 1923, συγκεντρώσε τα οστά που στη συνέχεια τέθηκαν στον τάφο. Ο μεγαλύτερος αριθμός στρατιωτών ήταν από την πόλη της Πάτρας.
Στη τελετή συμμετείχαν ο Κ.Κ. Αρσένιος, επίσκοπος Νύσσης, μαζί με τους ιερείς από το Pirot και την Ελλάδα. Στη συνέχεια κατέθεσαν στεφάνια στο μνημείο των Ελλήνων στρατιωτών. Μετά την ολοκλήρωση της τελετής στο ελληνικό νεκροταφείο, παραδοσιακά, η τελετή με το ίδιο πρωτόκολλο πραγματοποιήθηκε στο μνημείο των Σέρβων πεσόντων.
Θα πρέπει να τονιστεί ότι η οικογένεια Surlandžis από το Pirot για χρόνια τώρα προσέχει αυτά τα μνημεία του παρελθόντος, όπως και ότι κατά τη διάρκεια αυτού του έτους το ελληνικό μνημείο αποκαταστάθηκε χάρη στις ανιδιοτελείς προσπάθειες των εκπροσώπων της Πρεσβείας της Ελλάδα, καθώς και τη γενναιόδωρη στήριξη ενός αριθμού Ελλήνων επιχειρηματιών.
Η ιστορία του ελληνικού στρατιωτικού νεκροταφείου στο Pirot παρέχει πληροφορίες σχετικά με την περαιτέρω πορεία της ελληνικής ΙΙΙ Μεραρχίας μετά τη διάσπαση του Μακεδονικού Μετώπου.
……Στη μεγάλη συμμαχική επίθεση του Σεπτεμβρίου του 1918, για τη διάσπαση του Μακεδονικού μετώπου, οι ελληνικές μεραρχίες διατέθηκαν υπό ξένη διοίκηση. Η ΙΙΙ Μεραρχία, υπαγόμενη στη Γαλλική Στρατιά Ανατολής προέλασε σε βάθος περίπου διακοσίων χιλιομέτρων, διαμέσου ανώμαλου και δύσβατου εδάφους, φτάνοντας μέχρι το Πίροτ. Ο Στρατηγός Μομπέλλι, Διοικητής του Ιταλικού Εκστρατευτικού Σώματος, απεύθυνε προς την ΙΙΙ Μεραρχία Ημερήσια Διαταγή που κατέληγε: Λογίζομαι ευτυχής και υπερήφανος καθ’ ότι η ΙΙΙ Ελληνική Μεραρχία επολέμησεν σε συνδυασμό με τον Ιταλικόν Στρατόν, επεδείξασα θάρρος, ορμητικότητα, συνοχήν και λιτότητα ανωτέρας παντός επαίνου".
Σχετικά με τη δράση της ΙΙΙ Μεραρχίας, Ο Στρατηγός Ανρύ, Διοικτής της Γαλλικής Στρατιάς Ανατολής, σε γενική διαταγή του στις 5/18 Δεκεμβρίου, ανέφερε: "Καθ` ην στιγμήν η ΙΙΙ Ελληνική Μεραρχία επανέρχεται εις Μακεδονίαν και εγκαταλείπει την Γαλλικήν Στρατιάν Ανατολής, εκφράζω εις τον Συνταγματάρχην Ν. Τρικούπην την υπερηφάνειάν μου και την ευαρέσκειάν μου, διότι έσχον υπό τας διαταγάς μου την ΙΙΙ Ελληνικήν Μεραρχίαν, της οποίας η Διοίκησης και τα τμήματα επέδειξαν τας άριστας των στρατιωτικών αρετών...
Ο Αρχιστράτηγος Φρανσαί Ντ`Εσπεραί εξάλλου, σε διαταγή του προς τον διοικητή της ΙΙΙ Μεραρχίας κατέληγε:"Διεπίστωσα ότι έξ όλων των Ελληνικών στρατευμάτων η Μεραρχία σας είναι η περισσότερον προς Βορράν προελάσασα, εάν δε δεν επηκολούθει η μοιραία ανακωχή του Στρατηγού Φος, θα μας συνώδευεν εις Βερολίνον.
Επράξατε πάντοτε το καθήκον σας, δι` ο και πάντες σας εξετίμησαν.
Πιστεύσατε, Στρατηγέ μου, εις την καλλιτέραν ανάμνησιν".
