1. Εισαγωγικά

       Η εισήγησή μας στηρίζεται σε δύο πυλώνες: Αφενός μεν στα πορίσματα μιας πανελλήνιας επιστημονικής διημερίδας, που πραγματοποίησε ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος Ποντίων Εκπαιδευτικών τον Ιανουάριο του 2000 στην αίθουσα εκδηλώσεων του ΤΕΙ δυτικής Μακεδονίας (Κοζάνη), με θέμα: «Προβλήματα εκπαίδευσης των Νεοπροσφύγων Ποντίων μαθητών από τις χώρες της τ. Σοβιετικής Ένωσης». Τα πορίσματα αυτά παρουσίασε ο ίδιος ο εισηγητής στο 5ο διεθνές συνέδριο του Κέντρου Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Πατρών που είχε γενικό θέμα: «Ελληνικά ως Δεύτερη ή Ξένη Γλώσσα» (Πάτρα, 12-17 Ιουλίου 2002) με θέμα εισήγησης: «Γλωσσικά και άλλα προβλήματα εκπαίδευσης των νεοπροσφύγων Ποντίων μαθητών από τις χώρες της τ. Σοβιετικής Ένωσης». Ο δεύτερος πυλώνας αναφέρεται σε μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τον εισηγητή και παρουσιάστηκε στο 9ο διεθνές συνέδριο του ΚΕΔΕΚ του Πανεπιστημίου Πατρών, που είχε το ίδιο γενικό θέμα («Ελληνικά ως Δεύτερη ή Ξένη Γλώσσα»), με θέμα εισήγησης: «Απόψεις των γονέων για τα εκπαιδευτικά προβλήματα των “παλινοστούντων” μαθητών από την τ. Σοβιετική Ένωση: Μια πρώτη ερευνητική προσέγγιση». Η εισήγηση αυτή δημοσιεύτηκε στον Τόμο ΙΙ των πρακτικών του συνεδρίου (σελίδες 305-316, Πάτρα 2006).

  1. Η διημερίδα

            Στη διημερίδα της Κοζάνης έλαβαν μέρος 263 σύνεδροι απ’ όλη την Ελλάδα και κυρίως από την περιοχή της Μακεδονίας (Σχολικοί Σύμβουλοι- Προϊστάμενοι Διευθύνσεων & Γραφείων Εκπαίδευσης, Πανεπιστημιακοί δάσκαλοι,  Δημοσιογράφοι, Εκπαιδευτικοί, εκπρόσωποι των νεοπροσφύγων ομογενών, κ.λπ.). Υπήρξαν 9 εισηγήσεις ειδικών, που κάλυψαν κατά το δυνατόν όλες τις πτυχές του θέματος. Η πρωτοτυπία της διημερίδας συνίσταται στο γεγονός ότι υπήρξαν σύντομες εισηγήσεις από εκπαιδευτικούς, σχετικά με την κατάσταση που υπήρχε σε κάθε νομό της βόρειας Ελλάδας, όπου βρισκόταν ο κύριος όγκος των ομογενών αυτών. Έτσι παρουσιάστηκαν σημαντικά δεδομένα που εμφανιζόταν σε τοπικό επίπεδο, γεγονός που προσέδωσε επιστημονική εγκυρότητα και αξιοπιστία.

     Στα πορίσματα της διημερίδας αρχικά αποτυπώθηκε η προέλευση των οικογενειών των μαθητών αυτών καθώς και τα βασικότερα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν. Στη συνέχεια εντοπίστηκαν τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν στο σχολείο οι μαθητές των οικογενειών αυτών και τέλος παρατέθηκαν σημαντικές προτάσεις για την προώθηση και κατά το δυνατόν επίλυση των προβλημάτων αυτών. Ειδικότερα:

     Μετά την κατάρρευση της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, ένας αριθμός των Ελλήνων που ζούσαν εκεί (περί τις 150.000 )  βρέθηκε στην Ελλάδα. Το οικονομικό και στεγαστικό κυριαρχούσαν μεταξύ των  προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι οικογένειες αυτές.

     Ως σημαντικότερο εκπαιδευτικό πρόβλημα των μαθητών αυτών των οικογενειών, χαρακτηρίστηκε από τη διημερίδα η σχολική εγκατάλειψη, που οφειλόταν σε ένα συνδυασμό  οικονομικών, κοινωνικών και παιδαγωγικών παραγόντων. Διαπιστώθηκε επίσης ότι το οικονομικό και το στεγαστικό πρόβλημα των οικογενειών τους, επηρέαζε την πορεία τους στην τάξη σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως το χαμηλό επίπεδο γνώσης της ελληνικής γλώσσας, εξαιτίας του οποίου είχαν δυσκολία επικοινωνίας με τους συμμαθητές τους.    

      Η έλλειψη κατάλληλου διδακτικού υλικού και η αδυναμία των εκπαιδευτικών που δίδασκαν στα σχολεία ή στα Φροντιστηριακά Τμήματα και τις Τάξεις Υποδοχής να τους βοηθήσουν αποτελεσματικά, τροφοδοτούσε και ενίσχυε το αρνητικό κλίμα. Τα βιβλία που είχαν εκδοθεί για να βοηθήσουν τους μαθητές αυτούς δεν ήταν συμβατά με τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητές τους.   

      Από τα διδασκόμενα μαθήματα, μεγαλύτερο βαθμό δυσκολίας, σε συντριπτικό μάλιστα βαθμό, είχε η γλώσσα. Ακολουθούσαν τα μαθηματικά και έπονταν τα θεωρητικά μαθήματα (Ιστορία, Γεωγραφία, Θρησκευτικά) που εμφάνιζαν σημαντικό βαθμό δυσκολίας επειδή περιλάμβαναν μεγάλα κείμενα που δεν ήταν κατανοητά κι έτσι αναγκάζονταν  να τα αποστηθίσουν.

     Ένα άλλο πρόβλημα που διαπιστώθηκε ήταν η μη συμβατότητα των εκπαιδευτικών συστημάτων Ελλάδας και πρώην Σ.Ε.. Οι μαθητές, ερχόμενοι στην Ελλάδα υφίσταντο ένα παιδαγωγικό σοκ όχι μόνο εξ αιτίας της αλλαγής περιβάλλοντος, αλλά και εξ αιτίας των μεγάλων διαφορών μεταξύ των δύο συστημάτων (διαφορές στο περιεχόμενο, διαφορετική προσέγγιση των ίδιων θεμάτων σε πρακτικά μαθήματα όπως τα μαθηματικά, διαφορετική διδακτική μεθοδολογία).

     Τα προβλήματα που περιγράφουμε, δημιουργούσαν μεγάλες δυσκολίες στους μαθητές, κάνοντάς τους να αποκτούν χαμηλό βαθμό αυτοεκτίμησης, τάσεις απομόνωσης και αίσθημα αναποτελεσματικότητας της σχολικής προσπάθειας. Ένας, μικρός ευτυχώς, αριθμός από αυτούς, συχνά εγκαταλείπονταν στην τύχη του, σε σημείο μάλιστα να παραμένει για 2η, ακόμη και για 3η χρονιά στην ίδια τάξη, ωθούμενος κατ αυτό τον τρόπο στην έξοδο από το εκπαιδευτικό σύστημα. Ένας άλλος αριθμός απουσίαζε συχνά από το σχολείο και στη συνέχεια με σταθερούς ρυθμούς περνούσε  έξω από το σχολικό σύστημα  για να εργαστεί, στηρίζοντας οικονομικά την οικογένεια, ενώ τέλος, ιδιαίτερα στο επίπεδο του λυκείου, ένας αριθμός απουσίαζε συχνά κατά ομάδες από το σχολείο, καθιστάμενος ευάλωτος σε αντικοινωνικές συμπεριφορές, που τον οδηγούσαν στα ναρκωτικά και γενικά στο κοινωνικό περιθώριο.

    Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών, κατατέθηκαν μια σειρά από σημαντικές και υλοποιήσιμες  -κατά την άποψή μου- προτάσεις. Ειδικότερα:

      Προτάθηκε η εκπόνηση ενός συνολικού σχεδιασμού με συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα και μέτρα κοινωνικής πολιτικής, που να σκοπεύει στην ομαλή ένταξη των  συμπατριωτών μας από την πρώην Σοβιετική Ένωση στην ελληνική κοινωνία. Στο σχεδιασμό αυτό θεωρήθηκε απολύτως απαραίτητο να υπάρξουν μέτρα εκπαιδευτικής πολιτικής. Ιδιαίτερα να προσεχθεί το ζήτημα της γλωσσικής διδασκαλίας. Σ’ αυτό το πλαίσιο προτάθηκε η καθιέρωση ως υποχρεωτικής της προσχολικής αγωγής για τους μαθητές αυτούς.  Την αναγκαιότητα αυτή έδειξε και το ιδιαίτερα χαμηλό ποσοστό φοίτησης των μαθητών αυτών στα νηπιαγωγεία (1,25 % του συνολικού αριθμού, έναντι 5-6% των δημοτικών σχολείων). Προτάθηκε επίσης η συγγραφή βιβλίων γλώσσας για τις ηλικίες μεταξύ 6-9 ετών, γιατί τα υπάρχοντα βιβλία δεν ήταν συμβατά με το πολιτιστικό υπόβαθρο των μαθητών αυτών. Επί πλέον προτάθηκε ως αναγκαία η ποσοτική αλλά κυρίως η ποιοτική ανάπτυξη των Φροντιστηριακών Τμημάτων και των Τάξεων Υποδοχής, με στελέχωση από κατάλληλα επιμορφωμένους εκπαιδευτικούς και αν είναι δυνατόν να διοριστούν εκπαιδευτικοί από τις χώρες αυτές, που έχουν το ίδιο πολιτιστικό υπόβαθρο με τους μαθητές, εφόσον φυσικά  διαθέτουν τα τυπικά προσόντα. Να δημιουργηθεί ένας κοινωνικός θεσμός πχ «εμψυχωτή εκπαιδευτικού», που θα συνδέει το σχολείο με την οικογένεια, όπου παρατηρήθηκε μεγάλο κενό. Τέλος, για να αμβλυνθούν οι συνέπειες των εκπαιδευτικών προβλημάτων που παρατέθηκαν, προτάθηκε η εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ενός ποσοστού των μαθητών αυτών χωρίς εξετάσεις (0,5 % του συνόλου των εισαγομένων στα Πανεπιστήμια). Η πρόταση αυτή είχε τεθεί  στις αρχές της 10ετίας του 1990 στον τότε Υπουργό Παιδείας, εκείνος όμως την αξιοποίησε υιοθετώντας την μόνο στην περίπτωση των μουσουλμάνων μαθητών της Θράκης.

  1. Η έρευνα

       Η έρευνα στην οποία προαναφερθήκαμε, πραγματοποιήθηκε το Μάρτιο του 2006, μεταξύ γονέων μαθητών που κατάγονται από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Μεθοδολογικά η έρευνα πραγματοποιήθηκε με όργανο μέτρησης δομημένο ερωτηματολόγιο κλειστού τύπου, με 15 ερωτήσεις. Το ερωτηματολόγιο στο πρώτο μέρος του (ερωτήσεις 1 μέχρι 10) περιείχε ερωτήματα για τη συλλογή δημογραφικών στοιχείων ενώ στο δεύτερο μέρος (ερωτήσεις 11-15)  ερωτήματα από τα οποία  αναμένονταν μονολεκτικές ή σημειογραφικές απαντήσεις (πχ αρίθμηση με τη σειρά των σημαντικότερων προβλημάτων που συναντά το παιδί στο σχολείο από ένα κατάλογο 7 προβλημάτων, που παρατίθενται στη συνέχεια). Οι ερωτήσεις ήταν κλειστού τύπου (κλήθηκαν οι ερωτώμενοι να επιλέξουν απαντήσεις σε δεδομένες ερωτήσεις) εξ αιτίας και της αδυναμίας που παρουσίαζε η συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα στην ελληνική γλώσσα. Μόνο το τελευταίο ερώτημα ήταν ανοικτού τύπου (κλήθηκαν οι ερωτώμενοι να προσθέσουν την προσωπική τους άποψη, περιγράφοντάς την).

      Αφορμή για την έρευνα αποτέλεσε η επιστημονική διημερίδα που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2000 στην Κοζάνη με θέμα: «Προβλήματα Εκπαίδευσης στην Ελλάδα των Νεοπροσφύγων Ποντίων Μαθητών από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης», ενώ το περιεχόμενο του ερωτηματολογίου  της έρευνας στηρίχθηκε στα πορίσματα αυτά.

      Κύριος στόχος της έρευνας ήταν η διερεύνηση των απόψεων  των γονέων σχετικά με τα προβλήματα αυτά τότε (το 2006). Υποθέσαμε ότι τα προβλήματα θα παρέμειναν στη βάση τους ίδια, ενώ και οι προτάσεις που θα προέκυπταν δεν θα βρίσκονταν μακράν εκείνων που κατατέθηκαν τότε. Είναι αυτονόητο ότι αναμέναμε την άμβλυνση κάποιων προβλημάτων, όπως πχ την αδυναμία επικοινωνίας των μαθητών αυτών με τους συμμαθητές τους, εξ αιτίας του χαμηλού –τότε- επιπέδου των ελληνικών τους, το τεράστιο στεγαστικό πρόβλημα των οικογενειών που είχε επιπτώσεις και στην εκπαίδευση των μαθητών, κλπ.

      Στο ερωτηματολόγιο απάντησε ένας αριθμός γονέων μαθητών από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης που διέμεναν σε περιοχές της Αττικής  και παρακολούθησαν μαθήματα σε Σχολές Γονέων (σχολικό έτος 2002-2003) που συγκροτήθηκαν - στο πλαίσιο του προγράμματος του ΚΕΔΑ του Πανεπιστημίου Αθηνών «Εκπαίδευση παλιννοστούντων και αλλοδαπών μαθητών» - από το γράφοντα, ο οποίος είχε οριστεί  Συντονιστής Οργάνωσης και Λειτουργίας τους. Ο κύριος λόγος που μας οδήγησε στη συγκρότηση του δείγματος της έρευνας από αυτή την ομάδα, είναι το γεγονός ότι το δείγμα αυτό ήταν περισσότερο αξιόπιστο από άλλες περιπτώσεις, εξ αιτίας των μαθημάτων που παρακολούθησε και των προβληματισμών που αναπτύχθηκαν σ’ αυτά σε σχέση με τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους στο σχολείο.  

      Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα. που συναντήσαμε στην έρευνα ήταν το χαμηλό επίπεδο γνώσης της ελληνικής γλώσσας, που μας ανάγκασε αφ ενός μεν να απλοποιήσουμε κατά το δυνατόν τις ερωτήσεις και αφ ετέρου να σταθμίσουμε το ερωτηματολόγιο για να είναι όσο το δυνατόν περισσότερο συμβατό με το επίπεδο  αυτό. Παρ όλα αυτά, ένας μικρός αριθμός ατόμων του δείγματος  δυσκολεύτηκε ν’ απαντήσει με σαφήνεια στις ερωτήσεις, ενώ τα έντυπα που συμπλήρωσαν είχαν σε κάποιες περιπτώσεις διαγραφές και διορθωμένες απαντήσεις, φυσικά από  τους ίδιους.

      Ο αριθμός του δείγματος της έρευνας: Τα ερωτηματολόγια δόθηκαν σε 80 περίπου Γονείς που είχαν παρακολουθήσει τις προαναφερθείσες Σχολές, ανά 40, σε δύο περιοχές με πυκνούς πληθυσμούς Ελλήνων από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης: Καλλιθέα και Ασπρόπυργο. Τελικά συμπληρώθηκε από 65 άτομα συνολικά (35 από Καλλιθέα και 30 από Ασπρόπυργο). Οι υπόλοιποι δεν προθυμοποιήθηκαν να τα συμπληρώσουν, κυρίως λόγω της γλωσσικής τους αδυναμίας. Εννοείται ότι κάθε άτομο που συμπλήρωσε το ερωτηματολόγιο ανήκε σε διαφορετική οικογένεια.

Σε κάθε περίπτωση θεωρούμε ότι τα αποτελέσματα της έρευνας δικαίωσαν τις προσδοκίες μας.

  1. Πραγματοποίηση της έρευνας.

α. Δημογραφικά στοιχεία

Με τις ερωτήσεις 1-10, όπως προαναφέρουμε, επιδιώξαμε να διερευνήσουμε κυρίως δημογραφικά στοιχεία του δείγματος (ηλικία, καταγωγή, τόπο κατοικίας, φύλο, επίπεδο σπουδών, οικονομική κατάσταση, κλπ). Τα σχετικά ερωτήματα με τα αντίστοιχα αποτελέσματα, έχουν ως εξής:

Πίνακας 1:  

Δημογραφικά και οικονομικά στοιχεία.

  α/α      Περιγραφή   Ερώτησης                  Απάντηση

1

Χώρα γέννησης

-  Ρωσία           19  (29,2%),

-  Καζακστάν   18  (27,6%),

-  Γεωργία        15  (23%)

Ουζμπεκιστάν 5 (7,69%).

2

Ηλικία

-Μεταξύ 35-45 ετών  25  (38.4%),

-Μέχρι 35 ετών          19  (29,2%),

-Μεταξύ 45-55 ετών  14  (21,5%),

-Πάνω από 55  ετών    7  (10,7%).

3

Φύλο

-          Άνδρες    25  (38,4%)

-          Γυναίκες 40  (61,5%)

4

Περιοχή κατοικίας

-          Ασπρόπυργος  30 (46,2%)

-          Καλλιθέα         35 (53,8%).

 

5

Επίπεδο σπουδών

-          Λύκειο             31           (47,6%)       

-          Πανεπιστήμιο 29           (44,6%) 

-          Γυμνάσιο          5           ( 7,6%)

-          Δημοτικό          0

6

Αριθμός μελών οικογένειας

-          4 μέλη δήλωσαν οι 25 (38,4%)

-          5 μέλη δήλωσαν οι 18 (27,6%)

-          3 μέλη δήλωσαν οι 15 (23%)

-          6 μέλη δήλωσαν οι 6   ( 9,2%).

7

Αριθμός μελών της οικογένειας

που εργάζονται

-          2 δήλωσαν οι 34  (52,3%)

-          1 δήλωσαν οι 24  (36,9%)

-          3 δήλωσαν οι 12  (18,4%)

-          4 δήλωσαν οι  4   (  6,1%).

8

Αριθμός παιδιών της οικογένειας

-          2 δήλωσαν οι 30 (46,1%)

-          1 δήλωσαν οι 20 (30,7%)

-          3 δήλωσαν οι 11 (18,4%)

-          4 δήλωσαν οι  4  (  6,1%)

Σύνολο παιδιών  128 

9

Αριθμός παιδιών

κατά επίπεδο εκπαίδευσης

-          Δημοτικό 48  ( το 37,5% των παιδιών)

-          Λύκειο     44  (το  34,3%)

-          Γυμνάσιο 37  (το 28,9%)

10

Μηνιαίο εισόδημα οικογένειας

-          Μεταξύ 500-1500  Ευρώ οι  33 (50,7 %)

-          Μεταξύ 1500-2500 Ευρώ οι 26 (40 %)

-          Πάνω από 2500  Ευρώ     οι  3 ( 4,5%)

-          Κάτω από 500 Ευρώ         οι 3  (4,5%)  

Παρατηρήσεις:

-           Υπάρχει σχετική ισορροπία των γονέων που κατάγονταν από τη Ρωσία (29,2%), το Καζακστάν (27,6%) και τη Γεωργία (23%). Οι υπόλοιποι κατάγονταν από το Ουζμπεκιστάν 5 (7,69%), την Ουκρανία 4 (6,1%) και την Αρμενία 3 (4,1%).

-           Η πλειοψηφία των γονέων ανήκε στις νεότερες ηλικίες: Μέχρι 45 ετών  οι 44 (δηλαδή το 67,7%), ενώ άνω των 45 ετών οι υπόλοιποι  21 (το 32,3%).

-           Υπερτερούσαν συντριπτικά οι γυναίκες έναντι των ανδρών: 61,55% έναντι 38,4%. Τα ποσοστά αυτά ήταν αντίστοιχα του συνόλου των γονέων που παρακολούθησαν τις σχολές κατά το προαναφερθέν χρονικό διάστημα.

-           Το επίπεδο σπουδών ήταν υψηλό, δεδομένου ότι αφ ενός δεν υπήρχε κανένας απόφοιτος Δημοτικού Σχολείου, ενώ το επίπεδο του Γυμνασίου ήταν πολύ χαμηλό (7,6%) σε σχέση με το Λύκειο (47,6%), που βρισκόταν πολύ κοντά σ’ αυτό του Πανεπιστημίου (44,6%).

-           Σημαντικό θεωρούμε το εύρημα της έρευνας σχετικά με το μηνιαίο εισόδημα της οικογένειας. Η πλειοψηφία των γονέων ( 36 άτομα, δηλαδή ποσοστό 59,5 %) είχε μηνιαίο εισόδημα κάτω των 1500 ευρώ, ενώ μόνον 3 άτομα είχαν εισόδημα άνω των 2500 ευρώ.

β. Οι απόψεις των γονέων

Αποτέλεσε το σημαντικότερο μέρος της έρευνας. Στις ομάδες ερωτήσεων που ακολουθούν ( 12 – 15 ) παρατέθηκαν τα προβλήματα και κλήθηκαν οι ερωτώμενοι να τα αξιολογήσουν σε σειρά από το 1 μέχρι το 5, όπου το 1 αντιστοιχεί στο σημαντικότερο κατά την άποψή τους πρόβλημα  και το 5 στο λιγότερο σημαντικό όλων. Στην ερώτηση 12 παρατίθενται 7 προβλήματα, στη 14 μόνο 5, ενώ στις υπόλοιπες (13 και 15) από 6. Σε κάθε περίπτωση οι ερωτώμενοι κλήθηκαν να απαντήσουν μέχρι σε 5 προβλήματα. Συνεπώς στην αξιολόγηση των απαντήσεων, οφείλαμε να δώσουμε σημασία όχι μόνο στη σειρά, αλλά και στην ίδια την επιλογή των προβλημάτων ως τέτοιων.

Πίνακας 2

Ερώτηση 12:Ποια είναι τα σημαντικότερα προβλήματα της οικογένειας

                                                                            Α   π   α   ν   τ   ή   σ   ε   ι   ς

α/α

Πρόβλημα

Απάντησαν

1

2

3

4

5

12α

Ενοίκιο

9 (13,8%)

        -

5(55,5% όσων απάντησαν)

      -    

2(22,2%)

2(22,2%)

12β

Προβλήματα του /των  παιδιού / ων  στο  σχολείο

56(86,1%)

14(25%

όσων απάντησαν)

26 (46%)

9 (16%)

6(10,7%)

1(1,7%)

12γ

Οικονομικό

39 (60%)

15(38,45)

8  (20,5%)

9(23%)

4(10,2%)

3(7,6%)

12δ

Σχέσεις με τους ντόπιους

7  (10,7%)

       -

        -

      -

1(14,2%)

6(85,8%)

12 ε

Ανεργία

51 (78,4%)

15(29,4%)

6  (11,7%)

20(39%)

8(15,6%)

2(3,9%)

12στ

Κρατική αδιαφορία

13 (20%)

2(15,3%)

4(30,7%)

2(15,3%

4(30,7%)

1(7,5%)

12ζ

Πρόβλημα με

τη γλώσσα

53 (81,5%)

15(28,3%)

17(32%)

13

(24,5%)

6(11,3%)

1(1,8%)

Εδώ η σημασία του προβλήματος για τους ερωτώμενους φαίνεται πρώτα στη στήλη «Απάντησαν», όπου φαίνεται πόσοι απάντησαν θεωρώντας το αντίστοιχο πρόβλημα  σημαντικό καθώς και στη σειρά επιλογής του προβλήματος, ξεκινώντας από το 1 ως σημαντικότερο όλων και φτάνοντας μέχρι το 5, όπως προαναφέρουμε.

Παρατηρήσεις:

-           Το ζήτημα της στέγης, που ήταν από τα κορυφαία κατά τη δεκαετία του 1990 για τους νεοπρόσφυγες Έλληνες από την τ. Σοβιετική Ένωση, εδώ εμφανίστηκε υποβαθμισμένο, δεδομένου ότι οι περισσότεροι είχαν ήδη αποκτήσει στέγη.

-           Ένα από τα κορυφαία σε σημασία ευρήματα του πίνακα αυτού είναι τα προβλήματα του παιδιού στο σχολείο, το οποίο θεωρείται πρώτης σημασίας, όπως φαίνεται όχι μόνο από το μεγαλύτερο ποσοστό όσων απάντησαν σ’ αυτό θεωρώντας το πρόβλημα (το 86,1% των συμμετεχόντων στην έρευνα, δηλαδή 56 άτομα), αλλά και από το γεγονός ότι εμφανίζεται ως άμεσης προτεραιότητας πρόβλημα, δεδομένου ότι το επέλεξε με αριθμό προτεραιότητας 1 και 2 το 69% όσων απάντησαν στο ερώτημα αυτό, ενώ αντίστοιχα χαμηλής προτεραιότητας θεωρήθηκε από ελάχιστους. Αυτό δείχνει τη μεγάλη σημασία που δίνουν οι γονείς αυτοί στην εκπαίδευση των παιδιών τους, τη στιγμή μάλιστα που υπάρχουν στον πίνακα και άλλα σημαντικά κοινωνικά  προβλήματα.

-           Το οικονομικό θεωρήθηκε επίσης σημαντικό πρόβλημα, τόσο από το ποσοστό όσων το επέλεξαν (60% του συνόλου) όσο και  στην αξιολογική σειρά επιλογής του, όπου το υψηλότερο ποσοστό όσων το επέλεξαν ως πρόβλημα (38,45%), το θεωρεί ως σημαντικότερο.

-           Πρόβλημα στις σχέσεις με τους ντόπιους δεν φαίνεται πλέον να υφίσταται, όπως παλαιότερα, ενώ αυτό το στοιχείο δείχνει επίσης  το σημαντικό βαθμό ενσωμάτωσης των ομάδων αυτών στην ελληνική κοινωνία.

-           Η ανεργία φαίνεται να είναι ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα, όπως άλλωστε εμφανίζεται και στην υπόλοιπη ελληνική κοινωνία, ενώ σε συνδυασμό με το ζήτημα της γλωσσικής επικοινωνίας (12ζ) που εμφανίζεται ως δεύτερο μεγαλύτερο, καθίσταται  εκρηκτικό.

     Στη συνέχεια παραθέτουμε τον πίνακα 13, όπου εμφανίζονται τα σημαντικότερα, κατά την άποψη των γονέων, προβλήματα που αντιμετωπίζει το παιδί /τα παιδιά τους στο σχολείο:

Πίνακας 3.

Ερώτηση 13: Προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά σας στο σχολείο

                                                            Α    π    α    ν    τ    ή    σ    ε    ι    ς

α/α

Πρόβλημα

Απάντησαν

1

2

3

4

5

13α

Πρόβλημα με

τη γλώσσα

51  (78,4%)

27 (53%)

12 (23,5%)

11 (21,5%)

1

(2%)

      -

13β

Εκπαιδευτικό σύστημα διαφορετικό

49 (75,3%)

6

(12,2%)

22 (44,8%)

19

(38,7%)

2

(4%)

     -

13γ

Άγνοια των

Εκπαιδευτικών

για τις

ιδιαιτερότητές τους

45 (69,2%)

17 (37,7%)

16 (35,5%)

10 (22,2%)

2

(4,4%)

     -

13δ

Οικονομικές

δυσκολίες

19 (29,2%)

1

(5,2%)

2

(10,5%)

2

(10,55)

11 (57,8%)

3 (15,7%

13ε

Προβλήματα στις σχέσεις με

τους ντόπιους συμμαθητές.

15 (23%)

       -

1

(6,6%)

1

(6,6%)

4

(26,6%)

9

(60%)

13στ

Αναγκάζεται να

εγκαταλείψει το

σχολείο

8 (12,3%)

1

1

2

1

3

Στον πίνακα αυτό ως σημαντικότερα προβλήματα των παιδιών στο σχολείο, με διαφορά από τα υπόλοιπα, αποτυπώνονται κατά σειρά: πρώτο το γλωσσικό πρόβλημα (επιλέγεται από το 78,4% του δείγματος, ενώ  το 53% του ίδιου δείγματος το επιλέγει ως σημαντικότερο πρόβλημα της ομάδας ερωτήσεων 13), δεύτερο το πρόβλημα της διαφορετικότητας των εκπαιδευτικών συστημάτων (ελληνικού και πρώην σοβιετικού ελληνικού, το 75,3% του δείγματος ) και τέλος η άγνοια των εκπαιδευτικών για τις ιδιαιτερότητες των μαθητών αυτών, γεγονός που θα μπορούσε να τους βοηθήσει αποτελεσματικότερα (το 69,2% του δείγματος, ενώ κυριαρχούν υψηλά ποσοστά αυτών στις υψηλές βαθμίδες απαντήσεων 1,2 και 3).

Πίνακας 4.

Ερώτηση 14: Παράγοντες που δημιουργούν τα προβλήματα

των παιδιών στο σχολείο.

α/α

Προβλήματα

Απάντησαν

1

2

3

4

5

14α

Μη αποδοχή από

τους συμμαθητές

22 (33,8%)

5

(22,7%)

1

(9%)

8 (36,3%)

5

(22,7%)

5 (22,7%

14β

Εγκατάλειψη

από το κράτος

17 (26,1%)

        -

       -         

1 (5,8%)

8

(47%)

8 (47%)

14γ

Το εκπαιδευτικό

σύστημα

47 (72,3%)

27 (57,4%)

15 (31,9%)

5 (10,6%)

       -

      -

14δ

Εκπαιδευτικοί μη ενημερωμένοι

46 (70,7%)

13 (28,2%)

24 (52,1%)

7 (15,2%)

2

(4,3%)

     -

14ε

Οικονομικά

οικογενειακά

προβλήματα

36 (55,3%)

3

(8,3%)

5

(13,8%)

9

(25%)

10

(2,7%)

9 (25%)

Εδώ, ως παράγοντες δημιουργίας των προβλημάτων στο σχολείο, κυριαρχούν (72,3% και 70,7% αντίστοιχα καθώς και στις ψηλές βαθμίδες 1, 2 και 3 της αξιολογικής σειράς) η δομή και οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος και η ποιότητα των εκπαιδευτικών, που δεν είχαν καλή ενημέρωση για τα προβλήματα και γενικά τις ιδιαιτερότητες των παιδιών τους. Δευτερευόντως ρόλο έπαιζαν και τα οικονομικά προβλήματα της οικογένειας (55,3%), ενώ τέλος η μη πλήρης αποδοχή από τους συμμαθητές τους (33,8%) και η στάση του κράτους απέναντί τους (26,15)  εμφανίζονται ως  ποσότητες με χαμηλότερους  δείκτες.

Πίνακας 5.

Ερώτηση 15: Τρόποι αντιμετώπισης των προβλημάτων

α/α

Προτάσεις

Απάντησαν

1

2

3

4

5

15α

Συγγραφή ειδικών βιβλίων

γλώσσας

42 (64,6%)

16

(38%)

11 (26,1%)

10 (23,8%)

4

(9,5%)

1 (2,3%)

15β

Ενισχυτική

διδασκαλία

50 (76,9%)

20

(40%)

21

(42%)

8

(16%)

1

(2%)

      -

15γ

Οικονομική

στήριξη των

μαθητών

30 (46,1%)

1

(3,3%)

2

(6,6%)

13 (43,3%)

9

(30%)

5 (16,6%)

15δ

Επιμόρφωση

των εκπ/κών

47 (72,3%)

13 (27,6%)

16

(34%)

12 (25,3%)

6

(12,7%)

     -

15ε

Λειτουργία

Σχολών

Γονέων

47 (72,3%)

2

(4,2%)

2

(4,2%)

8

(17%)

21 (44,6%)

14 (29,7%)

15στ

Άλλο (Περιγράψτε)

11 (16,9%)

        -

       

Στους τρόπους αντιμετώπισης των εκπαιδευτικών προβλημάτων των μαθητών, κυριάρχησαν οι προτάσεις για: ενισχυτική διδασκαλία (76,9% και ψηλότερα των άλλων 2 στις κλίμακες 1 και 2) και η ανάγκη επιμόρφωσης και ενημέρωσης των εκπαιδευτικών (72,3%, με επίσης ψηλά ποσοστά στις βαθμίδες 1,2 και3). Ακολουθεί η πρόταση για τη συγγραφή ειδικών βιβλίων γλώσσας για τους μαθητές (64,6%), που εμφανίζεται επίσης πολύ ισχυρή, αν και όχι στο βαθμό που εμφανιζόταν παλαιότερα, για αυτονόητους λόγους. Με χαμηλότερα ποσοστά εμφανίστηκε η ανάγκη οικονομικής στήριξης των μαθητών (46,1%). Η ανάγκη λειτουργίας Σχολών Γονέων, αν και αδύναμη στις εσωτερικές κλίμακες, όμως σημειώθηκε έντονα ως πρόταση, που προτάθηκε από το 72,3% του δείγματος. Τέλος στην τελευταία (15στ) και μοναδική ανοικτού τύπου πρόταση απάντησαν μόνο 11 άτομα (16,9% του δείγματος), ποσοστό που θεωρούμε πολύ ισχυρό, με δεδομένη την αδυναμία έκφρασής τους στην ελληνική γλώσσα, όπως προαναφέρουμε . Από αυτά τα άτομα, τα 5 πρότειναν ψυχολογική στήριξη των μαθητών που παρουσιάζουν αδυναμίες και τα 6 πρότειναν το διορισμό - στα σχολεία όπου φοιτά μεγάλος αριθμός των μαθητών αυτών - εκπαιδευτικών που προέρχονται από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

  1. Επίλογος   

Τόσο τα πορίσματα της διημερίδας που πραγματοποιήθηκε το 2000 στην Κοζάνη, όσο και οι προτάσεις των γονέων που προέκυψαν από την έρευνα, δημοσιοποιήθηκαν, ενώ παράλληλα προωθήθηκαν στο Υπουργείο Παιδείας (το 2000 και το 2006 αντίστοιχα). Δυστυχώς ελάχιστες από αυτές λήφθηκαν υπόψη. Έτσι οι μαθητικοί πληθυσμοί που προέρχονταν από ένα σημαντικό τμήμα του ελληνισμού, δεν στηρίχτηκαν όσο θα έπρεπε και μ’ αυτό τον τρόπο χάθηκε μια ακόμη μεγάλη ευκαιρία να ενταχθούν ομαλά στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και συνεπώς στη συνέχεια να βοηθήσουν και οι ίδιοι πολύ πιο αποτελεσματικά  τη χώρα τους. Ειδικότερα:

Οι σημαντικότερες από τις προτάσεις της διημερίδας (εκπόνηση ενός συνολικού σχεδιασμού για τον ελληνισμό της τ. Σοβιετικής  Ένωσης με συγκεκριμένα μέτρα κοινωνικής αλλά και εκπαιδευτικής πολιτικής, με: καθιέρωση ως υποχρεωτικής της προσχολικής αγωγής, συγγραφή ειδικών βιβλίων γλώσσας, διορισμό εκπαιδευτικών από τις χώρες αυτές, σύνδεση σχολείου - οικογένειας, εισαγωγή στα Πανεπιστήμια χωρίς εξετάσεις ενός ποσοστού 0,5 %) αγνοήθηκαν.

Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε 6 χρόνια μετά τη διημερίδα, επιβεβαίωσε και ενίσχυσε τα πορίσματά της, τόσο ως προς τις απόψεις των γονέων για τα σημαντικότερα προβλήματα των παιδιών τους στο σχολείο, όσο και ως προς τις προτάσεις τους. Δυστυχώς και πάλι το Υπουργείο Παιδείας αγνόησε τα αποτελέσματα της έρευνας. Ειδικότερα:

-Στην ιεράρχηση των προβλημάτων κυρίαρχη θέση είχε εκείνο που αναφέρεται στα κενά και τις αδυναμίες των παιδιών τους στην ελληνική γλώσσα, για την αντιμετώπιση του οποίου πρότειναν τη συγγραφή ειδικών βιβλίων γλώσσας καθώς και την ποιοτική και ποσοτική ανάπτυξη προγραμμάτων ενισχυτικής διδασκαλίας των μαθητών. Μεγάλο εμπόδιο για την επιτυχή πορεία των παιδιών τους θεωρούσαν την ασυμβατότητα των εκπαιδευτικών συστημάτων των χωρών απ’ τις οποίες προέρχονται και της Ελλάδας. Για την αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος πρότειναν την οργάνωση και ανάπτυξη σχολών Γονέων, όπου θα είχαν τη δυνατότητα να ενημερωθούν για τη δομή και λειτουργία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος αλλά και για μια σειρά άλλα πράγματα και να στηρίξουν στη συνέχεια αποτελεσματικότερα τα παιδιά τους.

-Ένα σημαντικό εύρημα της έρευνας, ήταν η αδυναμία των εκπαιδευτικών να βοηθήσουν αποτελεσματικά τους μαθητές, εξ αιτίας της άγνοιάς τους απέναντι στα προβλήματα που αυτά αντιμετωπίζουν και γενικά στον πολιτισμό του οποίου είναι φορείς. Για την άρση αυτού του προβλήματος πρότειναν την ανάπτυξη προγραμμάτων επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών και δευτερευόντως το διορισμό στα σχολεία, όπου υπάρχουν πυκνοί πληθυσμοί μαθητών από της πρώην Σ.Ε., εκπαιδευτικών από τις χώρες αυτές, που είναι φορείς του ίδιου πολιτισμού.

-Τέλος, εκτιμήσαμε ως δείγμα ποιότητας της κοινωνικής αυτής ομάδας το ψηλό μορφωτικό της επίπεδο, την έλλειψη μεμψιμοιρίας που αποτυπώνεται στα χαμηλά ποσοστά απόδοσης στο κράτος όλων των ευθυνών για τα προβλήματά τους, τα χαμηλά ποσοστά που εμφάνιζαν τα προβλήματα στις σχέσεις τους με τους ντόπιους κατοίκους αλλά και των παιδιών τους με τους ντόπιους συμμαθητές τους, καθώς και στο σχετικά χαμηλό ποσοστό της ανάγκης οικονομικής στήριξης των μαθητών / παιδιών τους στην ενότητα προτάσεων αντιμετώπισης των προβλημάτων τους (15γ).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

-ΔΑΜΑΝΑΚΗΣ Μ (1997) Η Εκπαίδευση των Παλιννοστούντων και Αλλοδαπών

       μαθητών στην Ελλάδα: Διαπολιτισμική Προσέγγιση  («Gutenberg», Αθήνα).

-ΚΑΣΙΜΑΤΗ Κ. (1993) Πόντιοι μετανάστες από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Κοινωνική και οικονομική τους ένταξη, (Αθήνα,  ΥΠΕΞ-ΓΓΑΕ- Πάντειο Πανεπιστήμιο).

-ΜΑΓΟΣ Κ (2005) Η αναγκαιότητα επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών στη

        διαπολιτισμική εκπαίδευση (Πρακτικά 8ου διεθνούς συνεδρίου του ΚΕΔΕΚ του

        Παν/μίου Πατρών, τόμος ΙΙ, Πάτρα).

-ΜΑΡΚΟΥ Γ (1997) Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Ελληνική και διεθνής εμπειρία

       (έκδοση ΚΕΔΑ του Παν/μίου Αθηνών, Αθήνα).

-ΝΙΚΟΛΑΟΥ Γ (2000) Ένταξη και εκπαίδευση των αλλοδαπών μαθητών στο

       Δημοτικό Σχολείο («Ελληνικά Γράμματα», Αθήνα).

-ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ  Ι. (1993) Μεθοδολογία Επιστημονικής Έρευνας (Τόμοι Α΄

       και Β΄, Αθήνα).

-ΠΑΥΛΙΔΗΣ Α (2002) Γλωσσικά  και άλλα προβλήματα εκπαίδευσης των

       νεοπροσφύγων Ελλήνων μαθητών από τις χώρες της τ. Σοβιετικής Ένωσης

       (Πρακτικά του 5ου Συνεδρίου του ΚΕΔΕΚ του Παν/μίου Πατρών, Πάτρα).

-ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΠΟΝΤΙΩΝ

 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ (2001)  Προβλήματα εκπαίδευσης

       στην Ελλάδα των νεοπροσφύγων Ποντίων μαθητών από τις χώρες της πρώην

       Σοβιετικής Ένωσης ( Αθήνα).

-TOMAS R.J.-NELSON K.J. (2003) Μέθοδοι Έρευνας (Επιμέλεια Καρτερολιώτης Κ,

       Ιατρικές Εκδόσεις «Πασχαλίδης», Αθήνα).

-ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ  (Εποπτεία Βασ. Φίλιας) (1977) Εισαγωγή στη μεθοδολογία και τις

       τεχνικές των Κοινωνικών Ερευνών («Gutenberg», Αθήνα)

-ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ, Γ.Γ.Π.Ο. (Δεκέμβριος 2000) Η ταυτότητα των

  Ομογενών (Θεσσαλονίκη).

Το κείμενο αυτό αποτελεί εισήγηση του Αντώνη Παυλίδη, προέδρου του Πανελληνίου Συνδέσμου Ποντίων Εκπαιδευτικών, ιστορικού – κοινωνιολόγου, στον κύκλο των εαρινών διαλέξεων σεμιναριακού χαρακτήρα προς τους εκπαιδευτικούς της Θεσσαλονίκης, που για 4η συνεχόμενη χρονιά πραγματοποίησε ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος Ποντίων Εκπαιδευτικών, σε συνεργασία με το Δήμο Θεσσαλονίκης.