Στην λαϊκή παράδοση των Ποντίων στο παρόν: διατροφή, λαϊκές αγορές, memes, εγγραφή στην UNESCO, αναφέρθηκαν οι εισηγητές της πέμπτης συνεδρίας του διεθνούς συνεδρίου «Λαϊκή Παράδοση του Πόντου. Από το παρελθόν στο παρόν», το πρωί της Κυριακής 1 Δεκεμβρίου 2019, που πραγματοποιείται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, αμφιθέατρο «Στέφανος Δραγούμης» στη Θεσσαλονίκη.

Στο προεδρείο της πέμπτης συνεδρίας με θέμα «Ποντιακή ταυτότητα: παρελθόν, παρόν, μέλλον», ήταν ο Λάζαρος Βρυζίδης και η Νάντια Μαχά – Μπιζούμη.

Ο Θωμάς Σαββίδης

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.SABBIDIS.THOMAS.1.12.2019 1

Ο Θωμάς Σαββίδης, μιλώντας για την φιλοσοφία της ποντιακής διατροφής, επισήμανε πως η διατροφή αποτελεί πρώτιστη βιολογική αναγκαιότητα. Είναι η βασικότερη λειτουργία του ανθρώπου, ταυτόσημη με τη ζωή. Μέσω αυτής μπορεί να μελετηθεί η ζωή και να καθορισθούν οι σχέσεις των ανθρώπων. Η πληθώρα αποφθεγμάτων, γνωμικών ή παροιμιών που αναφέρονται στη διατροφή στόχο έχει την αποτελεσματική διδαχή της λαϊκής σοφίας με παράδειγμα την ζωτικότερη ανθρώπινη λειτουργία, γνώριμη βιωματικά στον καθένα. Στον γεωγραφικό χώρο του Πόντου και με όχημα τη διατροφή προάγονται με αλληγορικό ή σκωπτικό λόγο αλήθειες, μηνύματα, εμπειρίες για να διδάξουν, να σχολιάσουν ή να παραδειγματίσουν. Με εκφράσεις ειλημμένες από τη διατροφή διδάσκεται πειστικά στις ευρύτερες μάζες το ηθικό, το δίκαιο και το ορθό ενώ σε άλλες περιπτώσεις σατιρίζονται πράξεις και έργα των ανθρώπων. Οι αποδέκτες κατανοούν απόλυτα αυτά τα μηνύματα καθόσον το παράδειγμα της διατροφής είναι οικείο σε όλους ανεξαιρέτως. Μέσω αυτής μεταγγίζεται από γενιά σε γενιά η λαϊκή ποντιακή θυμοσοφία, ίσως πιο αποτελεσματικά από άλλες διδακτικές πρακτικές.

Ο Γιώργος Κούζας

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.KOYZAS.GIORGOS.1.12.2019 3

Ο Γιώργος Κούζας, μίλησε για την συναισθηματική γεωγραφία της αγοράς των Ποντίων στην Καλλιθέα Αττικής και τη σύντομη συμβολή στη διερεύνηση της ποιητικής του λαϊκού πολιτισμού, εστιάζοντας σε μια περισσότερο φιλοσοφική και ποιητική προσέγγιση του λαϊκού πολιτισμού και πιο συγκεκριμένα ενός καθημερινού κοινωνικού και οικονομικού φαινομένου, όπως είναι η αγορά των Ποντίων στην Καλλιθέα Αττικής. Αναφέρθηκε στη γεωγραφία των συναισθημάτων, που δημιουργούνται στους επισκέπτες, αλλά και τους πωλητές της αγοράς των Ποντίων στην Καλλιθέα. Τα συναισθήματα είναι εφήμερα μεν ως διαδικασία, καθώς δημιουργούνται σε ορισμένες συνθήκες και βάσει συγκεκριμένων ερεθισμάτων, εντούτοις χαρακτηρίζονται από διάρκεια, καθώς συνδέονται με τη μνήμη και σε μεγάλο βαθμό νοηματοδοτούν τις πράξεις και τις κινήσεις των ανθρώπων.

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.5H.SYNEDRIA.KOSMOS.1.12.20197

Αναφέρθηκε στο πώς δημιουργούνται συναισθήματα στους ανθρώπους μέσα από τις εικόνες, τους ήχους, τις μυρωδιές, τη δόκιμη φαγητών και την αφή αντικειμένων στην αγορά και αφετέρου ποια είναι η ανακλητική της μνήμης λειτουργία που ενεργοποιείται μέσα από σημαντικά ποντιακά σύμβολα, «φωνήεντα αντικείμενα», που συχνά αγνοούμε ή τα προσπερνούμε ως «ασήμαντα» (οικογενειακές φωτογραφίες, οικογενειακά σύμβολα, αντικείμενα που προέρχονται από τον Πόντο και βρίσκονται συνήθως κοντά στο ταμείο της κάθε επιχείρησης). Παράλληλα, έδωσε έμφαση και στη συμβολική σημασία των προφορικών αφηγήσεων και πώς οι αφηγήσεις καθημερινών ανθρώπων δημιουργούν νοσταλγία για τους παλιότερους αλλά και ταυτόχρονα παρακινούν τους νεότερους ώστε να ασχοληθούν με τον ποντιακό λαϊκό πολιτισμό.

Ο Γιώργος Κατσαδώρος – Αφροδίτη - Λήδια Νουνανάκη

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.KATSADOROS.GIORGOS.1.12.2019 2

Ο Γιώργος Κατσαδώρος και η Αφροδίτη - Λήδια Νουνανάκη ανέπτυξαν το θέμα η εικόνα των Ποντίων στην ψηφιακή λαογραφία: η περίπτωση των μιμιδίων (memes), τονίζοντας πως είναι πλέον αδιαπραγμάτευτο ότι βρισκόμαστε, ιδίως με την έλευση της νέας χιλιετίας, σε μια εποχή, όπως προφητικά είχε αποκαλέσει ο Ong, «δευτερογενούς προφορικότητας». Οι πρακτικές που διαδέχθηκαν την τυπογραφία, κυρίως το αλληλεπιδραστικό Web 2.0, όντως σηματοδοτούν μια επιστροφή στην προφορικότητα, καθώς συμπληρώνουν το γραπτό κείμενο με στοιχεία παραγλωσσικά. Η μεταγλώσσα λοιπόν των σύγχρονων μέσων έχει δώσει τη δυνατότητα τόσο για την επανεμφάνιση και «αναζωογόνηση» στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού που, βασιζόμενα σε προφορικές κυρίως λειτουργίες, είχαν ατονήσει ή τοπικά περιοριστεί όσο και για την εμφάνιση νέων μορφών τους, με αποκλειστικό σχεδόν «βιότοπο» τον ψηφιακό κόσμο. Ένα από τα πιο δημοφιλή νέα στοιχεία αποτελούν τα γνωστά πλέον μιμίδια (memes), όρος που εισήχθη αρκετά νωρίτερα (1976) από τον Dawkins και αφορούσε την εφαρμογή και εξήγηση των εξελικτικών αρχών που χαρακτηρίζουν τα πολιτισμικά φαινόμενα· στη σύγχρονη ωστόσο εποχή με τον όρο αυτό αναφερόμαστε στις οπτικοποιημένες εκφράσεις που μεταφέρουν, μέσω της μιμητικής πρακτικής, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Blank, πτυχές του πραγματικού κόσμου στις κοινότητες των χρηστών του διαδικτύου. Μία τέτοια κοινότητα είναι και η ποντιακή, η οποία εδώ και αρκετές δεκαετίες «ζει» και στον εικονικό κόσμο. Κατ’ επέκταση εύλογη είναι και η δημιουργία, τροποποίηση, διάδοση, αλλά και διάχυση σχετικών μιμιδίων.

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.NOYNAKH.AFRODIDI.1.12.2019 5

Αυτά μπορεί να προέρχονται από όσους συνειδητά καταπιάνονται με θέματα του Πόντου, αλλά και από άλλους που απλώς ασχολούνται για διάφορους λόγους. Οι εισηγητές επιχείρησαν μια βασική ταξινόμηση των μιμιδίων αυτών και, με την ανάλυση του περιεχομένου τους, την εξακρίβωση της συμβολής τους σε έναν οιονεί αυτοπροσδιορισμό ή ετεροπροσδιορισμό της ποντιακής ταυτότητας.

Η Σταυρούλα - Βίλλυ Κ. Φωτοπούλου

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.FOTOPOYLOU.STABROYLA.1.12.2019 4

Η Σταυρούλα - Βίλλυ Κ. Φωτοπούλου, αναφέρθηκε στην εγγραφή του εθιμικού δρώμενου των Μωμό’ερων στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO επισημαίνοντας ότι η εγγραφή του εθιμικού δρώμενου των Μωμό’ερων, όπως επιτελείται σε 8 χωριά του νομού Κοζάνης σήμερα, στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, το 2016, ήταν η αίσια κατάληξη μιας προσπάθειας που είχε αρχίσει από το 2014, αλλά και η έναρξη ενός εγχειρήματος με μεγάλη διάρκεια για τη διαφύλαξη αυτού του στοιχείου της ποντιακής κληρονομιάς, όπως και άλλων σχετικών (στο βαθμό που το επιλέξουν όσοι μετέχουν σε αυτά).

Η εισηγήτρια επιχείρησε να αναδείξει τη σημασία της ένταξης εκφράσεων της λαϊκής παράδοσης στο Εθνικό Ευρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας και στους Διεθνείς Καταλόγους της Σύμβασης για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, τα μέτρα διαφύλαξής τους, αλλά και τους διακριτούς ρόλους που αναλαμβάνουν στο πλαίσιο αυτό οι μέτοχοι των στοιχείων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, οι επαγγελματίες της πολιτιστικής κληρονομιάς, η διοίκηση και η ακαδημαϊκή κοινότητα.

Η Σύμβαση για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (UNESCO, 2003) έφερε μια μεγάλης κλίμακας επανεξέταση των κυρίαρχων ιδεών για το ρόλο και τη σημασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς στις σύγχρονες κοινωνίες και συνέβαλε στην ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων στη διαχείριση και στην προστασία της.

Το Υπουργείο Πολιτισμού, ακολουθώντας την συμμετοχική προσέγγιση στις Δημόσιες Πολιτικές Πολιτισμού που προωθεί η Σύμβαση, αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο των ομάδων των ανθρώπων που ασκούν ή επιτελούν και που μεταδίδουν τα στοιχεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι περισσότερες εκφράσεις της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν ήδη εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο ΑΠΚ της Ελλάδας ( http://ayla.culture.gr ) έχουν προέλθει από τους ίδιους τους μετόχους των στοιχείων της κληρονομιάς. Τα μέτρα διαφύλαξης που πρέπει να συνοδεύουν κάθε εγγραφή επίσης πρέπει να εκφράζουν τη βούληση των μετόχων των στοιχείων της κληρονομιάς και να κινητοποιούν όσα τμήματα της κοινωνίας των πολιτών, της διοίκησης και της ακαδημαϊκής κοινότητας.