Αφιέρωμα σε μία ηρωική μορφή των Ελλήνων Ποντίων του Καυκάσου, τον Χαράλαμπο Πυλόρωφ, πραγματοποιήθηκε σε ειδική εκδήλωση το βράδυ της Δευτέρας 20 Απριλίου 2026, στην Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης, με πρωτοβουλία του Συλλόγου Καυκασίων Καλαμαριάς «Ο Προμηθέας» με την παρουσία κόσμου, εκπροσώπων των αρχών και της οικογενείας.

Χαιρετισμό στην εκδήλωση απηύθυναν ο πρόεδρος του Συλλόγου Καυκασίων Καλαμαριάς «Ο Προμηθέας» Χρήστος Πετανίδης, ο δημοσιογράφος Νίκος Ασλανίδης, Β’ αντιπρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης και η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου φιλόλογος – συγγραφέας.

Ομιλητές της εκδήλωσης ήταν ο Βλάσης Αγτζίδης Δρ. Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ, ο Θανάσης Στυλίδης δικηγόρος – ερευνητής, ο Νίκος Κωνσταντινίδης εκπαιδευτικός – συγγραφέας και η Νόρα Πυλόρωφ συγγραφέας εγγονή του Χαράλαμπου Πυλόρωφ.

Την εκδήλωση παρουσίασε και συντόνισε ο δημοσιογράφος Φόρης Πεταλίδης, ενώ συμμετείχε η χορωδία του Συλλόγου Καυκασίων Καλαμαριάς «Ο Προμηθέας», με χοράρχη και λυράρη τον Γιώργο Στεφανίδη.

Ο Φόρης Πεταλίδης

Όπως ανέφερε ο παρουσιαστής και συντονιστής της εκδήλωσης, μέσα από την πραγματοποίηση της εκδήλωσης για τον Χαράλαμπο Πυλόρωφ, όπως και προηγουμένως για τον Βλαδίμηρο Τριανταφύλλωφ (Τριανταφυλλίδη), οι απόγονοι των Ελλήνων του Πόντου και του Καυκάσου, οφείλουμε να αναδείξουμε και να τιμήσουμε τα πρόσωπα εκείνα που δεν βρήκαν χώρο στις λευκές σελίδες της εθνικής μας Ιστορίας.

Καλώς ήρθατε στην φιλόξενη αίθουσα της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης, για να τιμήσουμε μια ηρωική μορφή των Ελλήνων Ποντίων του Καυκάσου, η οποία πραγματοποιείται με με πρωτοβουλία του Συλλόγου Καυκασίων Καλαμαριάς «Ο Προμηθέας».

Για να γίνει αυτή η εκδήλωση καθοριστική ήταν η συμβολή του εκπαιδευτικού Νίκου Κωνσταντινίδη, ο οποίος μαζί με την κόρη του Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου, ξεκίνησαν την έρευνα για τον ελληνισμό του Καυκάσου τόσο στον τόπο καταγωγής τους, όσο και στον ερχομό τους στην Ελλάδα και μας προσέφεραν το βιβλίο «Ιχνιλατώντας τις ρίζες μας στο Καρς του Καυκάσου».

Το βιβλίο αυτό εξαντλήθηκε και τώρα βελτιωμένο και εμπλουτισμένο με καινούργια στοιχεία αναμένεται να κυκλοφορήσει από τις Αφοί Κυριακίδη ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α.Ε.

Στην πολύχρονη έρευνα του Νίκου Κωνσταντινίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, και τις πολλές συνεντεύξεις που πήραν από ανθρώπους πρώτης γενιάς και των οικογενειών τους ξεχώρισαν κάποιες μεγάλες μορφές. Τις είχαν αναφέρει οι συγγραφείς της πρώτης γενιάς που μας προσέφεραν σημαντικές μαρτυρίες.

Κι έτσι άρχισαν να γράφονται με περισσότερες λεπτομέρειες οι λευκές σελίδες της ιστορίας των Ελλήνων του Καυκάσου.

Χαιρετισμοί

Ο Νίκος Ασλανίδης

Χαιρετισμό στην εκδήλωση εκ μέρους της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης απηύθυνε ο δημοσιογράφος Νίκος Ασλανίδης, Β’ αντιπρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης ο οποίος τόνισε το έλλειμμα που υπάρχει στην εκπαίδευση και τα παιδιά στα σχολεία δεν μαθαίνουν για τον ομογενειακό και οικουμενικό ελληνισμό, αλλά και για τον Ελληνισμό του Πόντου, της Μικράς Ασίας και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, όπου υπήρχαν και υπάρχουν ακόμη χιλιάδες Έλληνες. Επίσης, τόνισε πως τα ποντιακά σωματεία ανά την Ελλάδα ενώ στους καταστατικούς τους στόχους έχουν την ιστορία του ποντιακού ελληνισμού, δεν διοργανώνουν επαρκείς εκδηλώσεις για να μάθουν τα μέλη τους την ένδοξη ιστορία των Ελλήνων του Πόντου.

Ο Χρήστος Πετανίδης

Χαιρετισμό απηύθυνε ο πρόεδρος του Συλλόγου Καυκασίων Καλαμαριάς «Ο Προμηθέας» Χρήστος Πετανίδης, ο οποίος αφού καλωσόρισε τους ομιλητές και τους συμμετέχοντες στην εκδήλωση ανέφερε.

Ο Χαράλαμπος Πυλόρωφ ήταν μία μεγάλη προσωπικότητα των Ελλήνων του Καρς, ο οποίος με την μεγάλη του οξυδέρκεια βοήθησε στη σωτηρία τόσο των συμπατριωτών του Ελλήνων, όσο και των Αρμενίων, από τις τουρκικές θηριωδίες που εξελίσσονταν την περίοδο της Γενοκτονίας από τους Τούρκους Νεότουρκους και Κεμαλικούς.

Η Ρωσία τον τίμησε με αξιώματα, καθώς ήταν οξυδερκής και προνοητικός και δεν είναι τυχαίο ότι οι συμπατριώτες του Καυκάσιοι του αφιέρωσαν ακόμη και τραγούδι.

Αλλά περισσότερα θα μας πουν οι αξιόλογοι ομιλητές μας.

Η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου

Στο σύντομο χαιρετισμό της η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου,φιλόλογος, υποψήφια διδάκτορας  εφαρμοσμένης γλωσσολογίας του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος, ανέφερε.

Έστω και με καθυστέρηση 100 χρόνων έχουμε συγκεντρωθεί απόψε στη φιλόξενη αίθουσα της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης, για να τιμήσουμε τη μνήμη ενός από τους πιο διαπρεπείς Καρσλήδες, που άφησαν έντονα το αποτύπωμά τους σε κρίσιμες και καθοριστικές στιγμές της Ιστορίας.

Ο Χαράλαμπος Πυλόρωφ, μια από τις ηγετικές μορφές των Ποντίων του Καρς, ήταν Διοικητής στο Αστυνομικό Τμήμα του Καρς και χάρη στην οξυδέρκεια και την αποφασιστικότητά του, συνέβαλε καθοριστικά στην οργάνωση και την άμυνα των Καρσλήδων στις αναμετρήσεις με τους Τούρκους.

Η ανάγκη να αποτίσουμε τιμή σε τέτοιες μορφές στάθηκε ένα από τα κίνητρά μας με τον πατέρα μου για να γράψουμε το βιβλίο «Ιχνηλατώντας τις ρίζες μας στο Καρς του Καυκάσου», γι’ αυτό και η αποψινή πρωτοβουλία με καθιστά ιδιαίτερα χαρούμενη, κατέληξε η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου.

Στην εκδήλωση συμμετείχε η χορωδία του του Συλλόγου Καυκασίων Καλαμαριάς «Ο Προμηθέας» με λυράρχη και χοράρχη τον Γιώργο Στεφανίδη.

Ερμήνευσαν τα τραγούδια «Είδα τ’ ομμάτια σ’, είδα τα», «Μαυροθάλασσας ψύα» και παραδοσιακά δίστιχα αφιερωμένα στον Χαράλαμπο Πυλόρωφ.

Οι ομιλητές

Στη συνέχεια έγιναν οι ομιλίες. Πρώτος ομιλητής ήταν ο Βλάσης Αγτζίδης Δρ. Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ, ο οποίος μίλησε για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής και της δράσης των Ελλήνων του Καυκάσου.

Στην ομιλία του ο Βλάσης Αγτζίδης, μεταξύ άλλων ανέφερε. Οι Έλληνες του Κάρς (Νότιος Καύκασος) είναι μια από τις πολύ ενδιαφέρουσες ομάδες των Προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Βρέθηκαν στο μεταίχμιο δύο τρομακτικών ιστορικών διαδικασιών: της πτώσης των δύο Αυτοκρατοριών (Ρωσική και Οθωμανική) και του επώδυνου τοκετού της επόμενης ημέρας.

Όσοι κατέφυγαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα βίωσαν τις οδύνες των προσφύγων, την κοινωνική απόρριψη, τα λοιμοκαθαρτήρια κατά την είσοδο στη "μητέρα πατρίδα" κ.λπ.

Ως φορείς των θετικών επιρροών των ρωσικών κινημάτων, θα συμμετέχουν στα πολιτικά δρώμενα του Μεσοπολέμου και της Δεκαετίας του '40. Η ιδιαίτερη ταυτότητα του "ποντοκαυκάσιου" θα είναι ίσως η μόνη περίπτωση που θα είναι παράλληλα και πολιτική ταυτότητα, εφόσον ενεπλάκησαν στα πολιτικά γεγονότα του Μεσοπολέμου και της Κατοχής.

Προερχόμενοι κυρίως από την περιοχή της Αργυρούπολης του Πόντου (βορειοανατολική Μικρά Ασία) εγκαταστάθηκαν στις περιοχές του νότιου Καυκάσου που μόλις είχε καταλάβει ο ρωσικός στρατός κατά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1887-88....

Έζησαν μόλις 40 χρόνια στις περιοχές αυτές, που ήταν όμως αρκετά για να διαμορφώσουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, εφόσον ήρθαν σε επαφή με τη ρωσική κοινωνία και τα επαναστατικά κινήματα.... Εκπατρίστηκαν μετά τον Μάρτιο του 1918 εξαιτίας της Συνθήκης του Μπρεστ Λιτόφσκ.

Στην Ελλάδα άρχισαν να καταφθάνουν από το 1920 (μέσω της Επιτροπής Καζαντζάκη). Η πρώτη εγκατάσταση ήταν δραματική και χαρακτηρίστηκε από τους πολλούς θανάτους.... .

Με την άνοδο των μοναρχικών στην εξουσία (Νοέμβριος 1920) το κλίμα έπαψε να είναι φιλικό (λόγω της παραδοσιακής σχέσης των μοναρχικών με τους Τούρκους μπέηδες της Μακεδονίας κ.ά. από τις εκλογές του 1915). Έγινε προσπάθεια σταματήματος του κύματος μετανάστευσης...

Ο νόμος περί διαβατηρίων του Ιουλίου του 1922 (ν. 2870/22) είχε ως στόχο και την παύση αυτής της καθόδου των Καρσλήδων στην Ελλάδα με αποτέλεσμα τον εγκλωβισμό τους για μήνες στο στρατόπεδο Σελημιές έξω απ΄την Κωνσταντινούπολη σε άθλιες συνθήκες.....

Ο Θανάσης Στυλίδης

Στην ομιλία του ο Θανάσης Στυλίδης δικηγόρος - ερευνητής, μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στα χωριά του Καυκάσου και τον τόπο γεννέτειρας του Χαράλαμπου Πυλόρωφ το χωριό Παντζαρότ.

Το ενδιαφέρον μας για τα χωριά αυτά, εκδηλώνει την προσπάθεια, που πρέπει να γίνει ώστε να καταγραφεί και να περισωθεί κάθε πληροφορία σχετικά με τις εγκαταστάσεις των Ελλήνων στις λεγόμενες πατρίδες της Ανατολής είτε «μικρές» είτε «μεγάλες».

Γνώμη μου είναι ότι αυτό πρέπει να γίνεται για όλους τους τόπους καταγωγής των ανθρώπων, πολύ δε περισσότερο για τις πατρίδες εκείνες για τις οποίες μέχρι σήμερα δε γράφτηκε τίποτε, είτε γιατί δεν έτυχε να αναδείξουν επιφανή τέκνα είτε γιατί κάποιοι μέχρι σήμερα είχαν διαφορετική αντίληψη για το τι είναι ιστορικά σημαντικό και τι όχι.

Ευτυχώς σήμερα η τάση της σύγχρονης ιστοριογραφικής επιστήμης είναι να εστιάζει το φακό της και στα «κατώτερα» στρώματα της ιστορίας, σε αυτά που μέχρι σήμερα φάνταζαν ασήμαντα. Προσπαθεί έτσι να καταγράψει τις ζωές και την κοινωνική οργάνωση των απλών ανθρώπων, που καλώς ή κακώς δεν είχαν την τύχη να παρελάσουν εκκωφαντικά από το προσκήνιο της ιστορίας.

Η προσπάθεια μας λοιπόν αυτή εντάσσεται στην επιθυμία και την επιδίωξη μας να χαρτογραφηθεί ιστορικά ο λεγόμενος άγνωστος Ποντιακός Ελληνισμός, αυτός που μέχρι σήμερα αναγκαστικά εκφράζονταν μέσα από την καταγεγραμμένη ιστορία άλλων ευνοημένων από τις συγκυρίες περιοχών. Με τον τρόπο αυτό πιστεύουμε ότι θα μπορέσει να συμπληρωθεί πληρέστερα και ακριβέστερα το ψηφιδωτό των πατρίδων μας και θα καταφέρουμε να αποκτήσουμε μια εικόνα πιο αληθινή γι αυτό που συνηθίζουμε να ονομάζουμε Παρευξείνιο Ελληνισμό.

Το Παντζαρότ του Καρς

Το χωριό Παντζαρότ, γνωστό σήμερα ως Inceçay, βρίσκεται στη βορειοανατολική Τουρκία, στην ιστορική περιοχή του Τάο, κοντά στο Ερζερούμ. Η περιοχή αυτή ανήκει στον ευρύτερο γεωγραφικό και πολιτισμικό χώρο του Ταο-Κλαρτζέτι, ενός σημαντικού μεσαιωνικού κέντρου όπου συνυπήρχαν βυζαντινά, γεωργιανά και αρμενικά στοιχεία. Γεωγραφική και ιστορική θέση Η περιοχή Τάο-Κλαρτζέτι υπήρξε από τον Μεσαίωνα σταυροδρόμι πολιτισμών, με έντονη επιρροή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και σημαντική παρουσία γεωργιανών ηγεμονιών. Οι Βαγρατίδες ηγεμόνες διαμόρφωσαν ένα ισχυρό χριστιανικό πολιτισμικό κέντρο, με μοναστήρια, εκκλησίες και καλλιτεχνική παραγωγή που φέρει έντονες βυζαντινές επιρροές. 

Εγκατάσταση στην Ελλάδα

Οι οικογένειες των Παντζαροτλήδων εγκαταστάθηκαν ως εξής: • Άγιος Αντώνιος (Λέλοβον) Κιλκίς: Αβραμίδης, Αυγίδης, Καραγγελίδης, Καραγιαλίδης, Λουστίδης • Αμάραντα (Σούρλοβον) Κιλκίς: Γεωργιάδης • Βεργίνα Βεροίας: Εξιζίδης, Ιωαννίδης, Κεγιαλίδου, Λαζαρίδης, Παρασκευαΐδης, Πυλωρίδης, Πυλωρίδου, Ρουμανίδης, Ρωμανίδης, Χριστοδουλίδης • Καϊλάρια (Πτολεμαΐδα): Καραγιαλίδης, Καραγιαλίδου • Καρποφόρο Δράμας: Θεοδωρίδης • Λαζοχώρι Βεροίας: Τσαγκαλίδης, Τσιτλακίδου • Λευκώνας (Καβακλή) Σερρών: Παπαδόπουλος • Μελισσουργειό (Μουσδερέκ) Κιλκίς: Γεωργιάδης, Γουλτίδης, Τσαγκαλίδης • Μεταξοχώρι Κιλκίς: Σαββίδης • Μετόχι Μονής Προδρόμου Βεροίας: Καραγιαννίδης, Εξιζίδης • Νεοχωρόπουλο Βεροίας: Εξιζίδης • Παλατίτσα Βεροίας: Γουλτίδης • Προφήτης Ηλίας Εδέσσης: Ματθαιάδης • Νέος Πρόδρομος Βεροίας: Παναγιωτίδης • Βρυσάκι Αλεξάνδρειας: Ανεσίδης, Αυγετίδης, Δεμιρτζίδης-Παυλίδης, Εξιζίδης, Κεγιαλίδης, Παπαχαραλαμπίδης, Παυλίδης, Πυλωρίδης, Σαββίδης, Τουμανίδης, Καραγιαννίδη, Κεμπαπίδη, Ρωμανίδη.

Στην ομιλία του ο Νίκος Κωνσταντινίδης εκπαιδευτικός – συγγραφέας, μεταξύ άλλων επισήμανε.

Ο Χαράλαμπος Πυλόρωφ έχει όλα εκείνα που εύλογα και δίκαια τον κατατάσσουν στη χορεία των λαμπρών Ελλήνων του Καυκάσου, που με τη δράση τους τιμούν και εκπροσωπούν περήφανα την ποντιακή ιστορία.

Γράφοντας με την Αρχοντούλα το βιβλίο μας, με τίτλο «Ιχνηλατώντας τις Ρίζες Μας στο Καρς του Καυκάσου» κι ακούγοντας  για πρώτη φορά το τραγούδι, «Και-ν-ο Πυλορώφ επρόσταξεν τ’ αραπάδας γοσέψτεν, μη κλαίτε και μη θλίφκουστεν, τα σπαθία ζωστέστεν», ξεκίνησε η έρευνα για τον Χαράλαμπο Πυλόρωφ.

Με αφετηρία το Μελισσουργειό Κιλκίς και την Ποντοκερασιά, όπου και εγκαταστάθηκαν κάτοικοι από το  Παντζαρότ και το Κιασάρ του Καρς αντίστοιχα, έφθασα στο Πανόραμα της Θεσσαλονίκης, όπου μένει η συγγραφέας και φίλη πια Νόρα Πυλόρωφ – Προκοπίου, εγγονή του Χαράλαμπου Πυλόρωφ.

Με τα πρώτα στοιχεία που μου έδωσε απλόχερα, ήρθα σε επικοινωνία από με την αδερφή τη, την  Ειρήνη που ζει στη Βαρκελώνη, με τον αείμνηστο Νίκο Πυλωρίδη και την κόρη του Μαριάννα, και πρόσφατα με τον Πολυδεύκη Πυλωρίδη, κάτοικο Καλαμαριάς.

Για τον Χαράλαμπο Πυλόρωφ και την οικογένειά του θα μιλήσει η ίδια η Νόρα. Προσωπικά θα αναφερθώ στη συμμετοχή του Χαράλαμπου Πυλόρωφ, στη Μάχη του Σαρίκαμις, στο Μέτωπο του Καυκάσου κατά τον Α΄ Π.Π.

Ήταν 21 Δεκέμβρη, το 1914, όταν ο Χαράλαμπος Πυλόρωφ έλαβε τηλεγράφημα από τον Ρώσο στρατηγό Μπαράτωφ να μεταβεί στο στρατηγείο των Κοζάκων, συνοδευόμενος από τον νεαρό συμπατριώτη του και ταγματάρχη Ιωάννη Κάλτσεφ - Καλτσίδη, με καταγωγή το Αλήσοφι του Καρς.

Την επομένη κιόλας ημέρα Ο Πυλόρωφ και ο Κάλτσεφ έφθασαν στο στρατηγείο του Μπαράτωφ. Πάνω σ’ ένα τραπέζι ήταν ξεδιπλωμένος ένας χάρτης, που τον μελετούσαν τέσσερις ανώτεροι αξιωματικοί.

Η απορία τους ήταν πώς θα ανέβαζαν τα κανόνια στο ύψωμα του Σογανλούκ, καθώς σύμφωνα με τον χάρτη δεν υπήρχε δρόμος ως εκεί επάνω, καθώς οι πλαγιές του βουνού είχαν βαθιές χαράδρες. Αν όμως δεν το πραγματοποιούσαν αυτό, δε θα μπορούσε να κερδηθεί η μάχη.

Την απάντηση στην απορία των Ρώσων αξιωματικών την έδωσε ο Χαράλαμπος Πυλόρωφ, ο οποίος και τους διαβεβαίωσε ότι αυτός μπορεί να ανεβάσει τα κανόνια στο βουνό. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν 50 Κοζάκοι  και 30 ζευγάρια βόδια, για να τα τραβήξουν ως εκεί.

Η δήλωση του Χαράλαμπου Πυλόρωφ έσκασε σαν βόμβα στο επιτελικό γραφείο. Οι Ρώσοι επιτελείς τον κοίταξαν αποσβολωμένοι. Ο Ρώσος συνταγματάρχης χαμογελώντας είπε: “φαίνεται πως ο ευγενέστατος κύριος αστυνόμος δεν γνωρίζει από χάρτες”. “Εγώ, εξοχότατε συνταγματάρχη, δεν έχω ανάγκη από χάρτες. Την περιοχή την έχω περπατήσει άπειρες φορές και τη γνωρίζω απέξω κι ανακατωτά» απάντησε  ο Πυλόρωφ.

Έτσι, ξεκίνησε η επιχείρηση της ανάβασης των κανονιών από το ελληνικό χωριό του Καρς, το Βερισάν. Ο δρόμος που ακολούθησε ο Πυλόρωφ με τον Κάλτσεφ τετραπλασίασε την απόσταση, γιατί ήταν κυκλικός. Ήταν όμως ο μόνος δρόμος για να φθάσουν τα κανόνια ψηλά στο βουνό και από εκεί να βάλουν κατά των Τούρκων του Εμβέρ πασά.

Μετά από υπεράνθρωπες προσπάθειες και με οδηγούς τον Πυλόρωφ και τον Κάλτσεφ, αφού διήνυσαν 32 χλμ. ανέβασαν τα κανόνια στο βουνό, με 30 ζευγάρια βόδια, που τα πρόσφεραν στους Ρώσους τα ελληνοχώρια της περιοχής.

Μόλις ανέβηκαν τα ρωσικά κανόνια στο βουνό, άρχισαν οι πυκνοί βομβαρδισμοί και το μπουμπουνητό κατά των Τούρκων, σκορπώντας στο εχθρικό στράτευμα τη θανή και τον όλεθρο. Σύμμαχός των Ρώσων, όπως κι άλλοτε, ήταν ο βαρύς χειμώνας, στα προμηθεϊκά εκείνα μέρη του Καυκάσου.

Οι πνοές των στρατιωτών μέσα από τα χαρακώματα σχημάτιζαν ένα κύμα αχλής, που ενώ ανακατεύονταν με την ομίχλη έφραζαν την όραση των μαχόμενων. Στα χιονισμένα καταρράχια του βουνού Σογανλίκ, ασπροντυμένα τα δέντρα στέκονταν όρθια σαν ψυχές  απέναντι στις ριπές του ανέμου.

Μαζί με τους Ρώσους πολέμησαν και Έλληνες από τα γύρω χωριά της Όλτης και του Χορασάν, με την καθοδήγηση του Πυλόρωφ, από την πρώτη κιόλας ημέρα.

Από τον τουρκικό στρατό σκοτώθηκαν 32.000, ενώ από το ρωσικό 16.000. Πέθαναν όμως από την παγωνιά 90.000 Τούρκοι. Τα νεκρά κορμιά των Τούρκων στρατιωτών έμοιαζαν με κορμούς από δέντρα, καθώς τα στοίβαζαν στα κάρα να τα πάνε για ταφή.

Το ιδιαίτερο της μάχης αυτής ήταν ότι πολέμησαν Έλληνες και από τις δύο πλευρές. Από την πλευρά των Τούρκων οι Έλληνες του Πόντου, γιατί η στράτευσή τους ήταν υποχρεωτική, μετά το 1908, ενώ με την πλευρά των Ρώσων πολέμησαν οι Πόντιοι του Καυκάσου. Ήταν κατά κάποιο τρόπο για τους Έλληνες ένας άτυπος Εμφύλιος.

Για την πανωλεθρία των Τούρκων, ο στρατηγός Εμβέρ πασάς, θεώρησε υπεύθυνους τους Χριστιανούς του Πόντου, καθώς δεν πολέμησαν με ψυχή, γιατί γνώριζαν ότι απέναντί τους είχαν Έλληνες του Καυκάσου. Η ήττα των Τούρκων αποτέλεσε μια ακόμη αιτία για τη δημιουργία ταγμάτων εργασίας και για πορείες λευκού θανάτου.

Τις ηγετικές ικανότητες του Χαράλαμπου Πυλόρωφ ύμνησε η ποντιακή μούσα σ’  ένα ακόμη δίστιχο, ελαφρώς παραλλαγμένο:

«Και-ν- ο Πυλορώφ εκούιζεν,

γοσέψτεν τ’ αραπάδας,

εχ’ κι έρχουντανε οι τουρκάντ’

να κλέφτ’νε τα νυφάδας».

Η ευεργετική προσφορά του Χαράλαμπου Πυλόρωφ στους Έλληνες του Καρς εκδηλώθηκε με τη μεταφορά στην Ελλάδα  πολλών Καρσλήδων, από το λιμάνι του Βατούμ. Ενώ η διαπραγματευτική του δεινότητα φάνηκε το 1916, όταν συνόδεψε τον Ρώσο στρατηγό Νικολάι Γιουντένιτς και πέτυχαν μαζί την ειρηνική παράδοση της Τραπεζούντας στον Μητροπολίτη Χρύσανθο.

Επιπλέον, όταν δεκατέσσερις οικογένειες από τα χωριά του Αρταχάν ξεκίνησαν με τα κάρα για το Βατούμ κι από εκεί να συνέχιζαν με πλοίο στην Ελλάδα, ο Πυλόρωφ μαζί με τον Κάλτσεφ και τον Κουντούρωφ γνωρίζοντας ότι στο Γιαλαούτσαμ έπιασε χιονοθύελλα, έσπευσαν με τα άλογά τους, τους πρόλαβαν και τους γύρισαν πίσω, σώζοντάς τους έτσι.

Κλείνοντας θα ήθελα να πω ότι συχνά αναζητούμε τους ήρωες στα βάθη των αιώνων, ενώ ζουν δίπλα μας και είναι δικοί μας άνθρωποι. Μια τέτοια ευγενική μορφή, ένας τέτοιος ευπατρίδης από το Παντζαρότ του Καρς ήταν ο Χαράλαμπος Πυλόρωφ, στη μνήμη του οποίου  είναι αφιερωμένη ση σημερινή εκδήλωση.

Η Νόρα Πυλόρωφ

Στην ομιλία της η Νόρα Πυλόρωφ, συγγραφέας και εγγονή του Χαράλαμπου Πυλόρωφ, με ύφος γλαφυρό και έντονα συναισθηματικό ανέφερε. 

Ευχαριστώ από καρδιάς τον Σύλλογο Καυκασίων Καλαμαριάς που δρομολόγησε μαζί με τον αγαπητό μου, Νίκο Κωνσταντινίδη, την εκδήλωση και την αφιέρωσαν στον Χαράλαμπο Πυλόρωφ. Και φυσικά την Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης για τη φιλοξενία της.

Μαζί μας απόψε είναι και οι δυο πρώτες ξαδέλφες μου, η Νίκη Ξανθοπούλου, κόρη του Κλήμη και η Ειρήνη Κυρλαγκίτση, κόρη του Θεμιστοκλή Πυλόρωφ. Κι είναι μεγάλη η χαρά μας να έχουμε κοντά μας τα παιδιά μας, τα δισέγγονα του Χαράλαμπου Πυλόφωρ.

Ο παππούς μου έφυγε από τη ζωή, όταν ήμουν πολύ μικρή και δεν είχα την τύχη να τον ζήσω, όπως θα ήθελα. Οι μνήμες μου από κείνον είναι πολύ συγκεχυμένες. Θυμάμαι αμυδρά έναν ηλικιωμένο κύριο, με γλυκό πρόσωπο και μεγάλα μάτια. Θυμάμαι όμορφές, μαλακές κουβέντες και ένα τρυφερό χέρι να να κρατάει το δικό μου. Οι γονείς μου τον ανέφεραν πολύ συχνά. Η μητέρα μου έλεγε ότι ήταν ένας ευγενικός, ήπιος και καλοσυνάτος άνθρωπος, με τον γλυκό λόγο στο στόμα. Και πως της είχε φερθεί με πολλή αγάπη, και του είχε ιδιαίτερη αδυναμία, γιατί ο άντρας της, ο πατέρας μου, κατά τη γνώμη της του έμοιαζε περισσότερο από τ’ άλλα αδέλφια του.

Πατέρας μου ήταν ο Γιώργος Πυλόρωφ, ο πέμπτος γιος της οικογένειας Πυλόρωφ, της Ειρήνης και του Χαράλαμπου. Επτά παιδιά η οικογένεια, πέντε αγόρια και δυο κορίτσια.

Ήξερα μέσες άκρες για τη ζωή τους, για τον ερχομό τους στην Ελλάδα, ήξερα για τους ληστές που τους άρπαξαν μέσα από το σπίτι όλα τα τιμαλφή τους, ήξερα για το περιδέραιο και ήξερα ότι στα λοιμοκαθαρτήρια της Καλαμαριάς είχαν το προνόμιο να μην αναγκαστούν να βράσουν στον κλίβανο τα ρούχα τους ούτε να κόψουν τα μαλλιά τους οι γυναίκες της οικογένειας. Πέραν τούτου ουδέν.

Το ενδιαφέρον μου ξεκίνησε πολύ αργότερα. Νιόπαντρη ήμουνα και πήγα σε κατάστημα να ψωνίσω. Εκεί ο ιδιοκτήτης μιλούσε με κάποιον ηλικιωμένο κύριο. Πρόσεξα όμως από την προφορά ότι ο κύριος έπρεπε να είναι Πόντιος. Έπιασα κουβέντα μαζί του.  Μου είπε ότι είναι μεσίτης στο Πανόραμα. Τον ρώτησα αν ήταν Πόντιος, «Καυκάσιος, κορίτσι μου, Καυκάσιος». «Καλά το κατάλαβα, και εμείς Καυκάσιοι είμαστε», είπα. «Και πώς σας λένε;» ρώτησε ο κύριος. Όταν ανέφερα το όνομα μας, συνέβη το εξής παράξενο. Ο κύριος άρχισε να κλαίει, μου άρπαξε τα χέρια και μου τα φίλησε, «αχ, τι μου θύμισε! Είσαι του Χάμπον του Πυλόρωφ η εγγονή; Αυτή είσαι; Το ξέρεις ότι στον παππού σου χρωστάμε, το ότι κι εγώ και οι δικοί μου άνθρωποι, όλη η οικογένειά μας, είμαστε ζωντανοί; Ο παππούς σου, κορίτσι μου, ναύλωσε δυο καράβια, το «Δάφνη» και το « Αγιος Κωνσταντίνος» και με δικά του έξοδα, μας έβαλε μέσα και μας έφερε στην πατρίδα».

Το δεύτερο περιστατικό έγινε κατά έναν παράξενο τρόπο, πολύ σύντομα, όταν ένα απόγευμα ακούσαμε στην ποντιακή εκπομπή στο ραδιόφωνο – του Στάθη Ευσταθιάδη νομίζω, η οποία λεγόταν «Ποντιακοί αντίλαλοι της Μακεδονίας» - την μπαλάντα για τον παππού μου. Ο πατέρας μου μου άρχισε να κλαίει, η μαμά μου το ίδιο. Δεν την είχαν ξανακούσει υποθέτω ποτέ μέχρι τότε.

Α Το τραγούδι σε ελεύθερη δική μου μετάφραση λέει:

Στην Ελλάδα φτάσαμε στις δυο το μεσημέρι.

Όλο μας το βιος το αφήσαμε στα μαντριά.

Και φώναζε ο Πυλόρωφ, ζέψτε τους αραμπάδες,

έρχονται οι Τούρκοι, να αρπάξουν τις νυφάδες.

Αργότερα έμαθα ότι από αυτό το τραγούδι υπάρχουν πολλά ααραλλαγμένα δίστιχα που τραγουδιούνται διαφορετικά από λυράρηδες και χορωδίες.

Μετά από τα δυο αυτά περιστατικά άρχισε το ενδιαφέρον μου για την ιστορία της οικογένειάς μου από την πλευρά του πατέρα μου. Και το κυριότερο, άρχισε κι εκείνος μου να μιλάει και να διηγείται. Λες και τόσα χρόνια κρατούσε τις μνήμες του ευλαβικά φυλαγμένες μέσα του σαν πολύτιμα κομμάτια του παρελθόντος του που τώρα το μόνο που επιθυμούσε ήταν να τις μοιραστεί μαζί μας.

Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν, ο Χρήστος Μήττας, αντιπεριφερειάρχης Πολιτισμού της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, οι πρώην πρόεδροι της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης Γιάννης Αποστολίδης και Γιώργος Λυσαρίδης, οι ομότιμοι καθηγητές του ΑΠΘ Ανανίας Τσιραμπίδης και Γιάννης Χριστοφορίδης, οι πρώην πρόεδροι της Μέριμνας Ποντίων Κυριών Ιφιγένεια Πανίδου και Άρτεμις Κούμα και η γενική γραμματέας της Μέριμνας Σοφία Ιακωβίδου, ο Κώστας Μουρουζίδης πρώην πρόεδρος της Ένωσης Ποντίων Ματσούκας, ο Θανάσης Ακριτίδης πρώην εντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου, απόγονοι της οικογένειας του Πυλόρωφ και πολίτες από τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία.