ΤΗΣ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΟΥ*

Όταν είδα ότι ο τίτλος του βιβλίου ήταν «οι Νεράιδες του Πόντου» της Αγγελικής Παμπουκίδου, σκέφτηκα πως επρόκειτο για ένα διήγημα, εύπλαστο και χαρούμενο, αφού πρωταγωνιστούσαν Νεράιδες! Πολύ σύντομα και από την πρώτη κιόλας σελίδα, οι Νεράιδες με πήραν στα φτερά τους και με μετέφεραν στην προαιώνια πατρίδα, τον Πόντο. Όμως δεν επρόκειτο για ένα παραμύθι, αλλά για την ιστορία και την τραγωδία ενός λαού, η οποία παρουσιάζεται πολυπρισματικά μέσα από τις αφηγήσεις της γιαγιάς Χρυσής, από το ημερολόγιο της Σόνιας Εμενίδου και την επιστολή του Σταύρου Εμενίδη, με βοηθό την κεντρική αφηγήτρια, την εγγονή της γιαγιάς Χρυσής.

Η πολυμορφία των κειμενικών ειδών καθιστά πιο πλούσια την αφήγηση και βοηθά τον αναγνώστη να αντιληφθεί τα γεγονότα  εκείνης της εποχής, όπως τα βιώνουν τα εκάστοτε πρόσωπα. Η εναλλαγή μεταξύ αφήγησης και ημερολογίου αποτελεί τον βασικό άξονα του βιβλίου και οφείλεται στο γεγονός ότι η συγγραφέας το φαντάστηκε και ως σενάριο ταινίας. Πρώτη νεράιδα είναι η γιαγιά Χρυσή, η καλομάνα που αποτελεί τη ζώσα προγονική ιστορία.

Το μαγικό κουτί, μέσα στο οποίο βρίσκονται τα λιγοστά αντικείμενα που αναβλύζουν πατρίδας ευωδία δίνουν την αφορμή να ξετυλιχθεί το νήμα της ιστορίας και να μας μεταφέρει νοητά στον Πόντο, στον πόνο και τον χρόνο εκείνης της εποχής.  Οι αφηγήσεις της γιαγιάς Χρυσής δεν συνιστούν ένα πένθιμο ρέκβιεμ, αλλά μια πλήρη απεικόνιση του ποντιακού πολιτισμού και της ποντιακής κοινωνίας των αρχών του εικοστού αιώνα. Ταξιδεύουμε μαζί της στο Χιόν’ της Χεροίανας και βιώνουμε τα παρακάθεα, τα παραμόνεα, την αργατείαν και τις αξίες που χαρακτηρίζουν τον μικρόκοσμο του ποντιακού χωριού. Χαιρόμαστε με τα σουμαδέματα και τις χαρές και νιώθουμε τα πρώτα καρδιοχτύπια που φέρνει «τη εγάπ’ς η νεραϊδή».

KONSTANTINIDOY.ARXONTOYLA.IMG 3644

Η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου, φιλόλογος, εκπαιδεύτρια ποντιακής διαλέκτου

Οι στιγμές της χαράς δεν κρατούν, όμως, πολύ. Η απειλή του θανάτου και η καθημερινή αβεβαιότητα αναγκάζει την οικογένεια της γιαγιάς Χρυσής και τους κατοίκους του χωριού να αναζητήσουν τη σωτηρία στα βουνά. Η συγγραφέας, με απαράμιλλη ενσυναίσθηση, αποτυπώνει στο χαρτί όλη την απόγνωση και τον τρόμο, που θα στιγματίσει ανεξίτηλα τις ψυχές των κυνηγημένων Ποντίων. Πώς να σκληρύνει η ψυχή και να βρει το κουράγιο να δώσει τον τελευταίο ασπασμό στην καλομάνα, που προτιμά να αυτοκτονήσει παρά να γίνει αιτία και να καθυστερήσουν τα παιδιά της; Πώς να χωρέσουν οι κόποι και η δημιουργία μιας ζωής σε μία πρόχειρη ποχτσά; Πόσο λίγη είναι η λέξη «ηρωίδα» για να χαρακτηρίσει τη γιαγιά Χρυσή, που μέσα σε μια στιγμή γίνεται μητέρα και πατέρας για τον μικρό αδελφό της;

Βαθιά συναισθηματική, η πένα της Αγγελικής αποτυπώνει όλα τα αισθήματα που συνθέτουν τη γενοκτονία του ποντιακού λαού: τον πόνο, την οδύνη, την απελπισία αλλά και τη σπάνια και ασύγκριτη ανθρωπιά του λαού μας. Αυτή, που κάνει τους Πόντιους να αγκαλιάζουν τα ορφανά παιδιά και να τα αγαπούν σαν να είναι τα δικά τους.

Η τελευταία πράξη του δράματος που αφηγείται η γιαγιά Χρυσή είναι γραφτό να εκτυλιχθεί στην Ελλάδα. Τα λοιμοκαθαρτήρια, τόπος συγκέντρωσης των προσφύγων, έγιναν τάφος για πολλούς, αφού οι επιδημίες και η ακατάλληλη σίτιση ήρθαν να αποτελειώσουν το έργο των γενοκτόνων. Οι πρόσφυγες, ένιωσαν να τους συμπεριφέρονται σαν μιάσματα, που έπρεπε να αποστειρωθούν πρώτα κι έπειτα να βγουν από τους περιφραγμένους χώρους. Πόσοι άνθρωποι στάθηκαν τυχεροί και γλύτωσαν από τη γενοκτονία, αλλά άφησαν την τελευταία τους πνοή στα λοιμοκαθαρτήρια!

Η δεύτερη νεράιδα, η οποία μας μεταφέρει τα βιώματά της και το γενικότερο κλίμα της εποχής είναι η δασκάλα Σόνια Εμενίδου, θεία της γιαγιάς Χρυσής. Μέσα από τις περιγραφές της δίνεται η δυνατότητα στη συγγραφέα να αναφερθεί στις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις εκείνης της εποχής, συνυφαίνοντάς τες με τις αρχές και τις αξίες του ποντιακού λαού.

Ο σχηματισμός του ποντιακού αντάρτικου, η αυτοθυσία και η γενναιότητα των ανταρτών που εκμηδενίζει κάθε φόβο, αλλά και τα ιδανικά της ελευθερίας και της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου Πόντου, αποτυπώνονται ζωηρά από την Αγγελική. Και πράγματι, η υπερηφάνεια για τον αντάρτη που πολεμά στα βουνά και σώζει τα γυναικόπαιδα και τους γέροντες είναι κοινή σε κάθε σπίτι, που έχει αντάρτη. «Οι αγώνες είναι αυτοί που δίνουν αξία στη ζωή για να την κάνουν πιο όμορφη» θα πει στην οικογένειά του ο Σάββας Εμενίδης, αδελφός της Σόνιας. Σύμφωνα με τα λόγια του μόνο υπερηφάνεια αρμόζει στην Πόντια μητέρα, που ο γιος της πολεμά στα βουνά. Και αμέσως, ο νους μας πηγαίνει στη Σπαρτιάτισσα μητέρα, που παραδίδει την ασπίδα στον γιο της λέγοντάς του «η ταν ή επί τας».

Συνερμικά, όμως, γεννιούνται και άλλες σκέψεις, τις οποίες καταγράφει η συγγραφέας. Ο Ελληνισμός σχεδόν σε όλες τις μάχες υστερεί αριθμητικά, αλλά υπερέχει στην αυτοθυσία και σε πατριωτικό καθήκον. Ας θυμηθούμε τους 300 του Λεωνίδα..Τους Ιερολοχίτες, που πίστεψαν και υπερασπίστηκαν τα ιδανικά τους και για αρχηγό τους είχαν τον Πόντιο Αλέξανδρο Υψηλάντη. Αλλά και τον αδερφό του, Δημήτριο Υψηλάντη με εξίσου μεγάλη προσφορά στον αγώνα.

Στο βιβλίο γίνεται ακόμη αναφορά και στη γενοκτονία των Αρμενίων, καθώς οι Νεότουρκοι είχαν ξεκινήσει πρώτα με τον δικό τους αφανισμό και στις κρεμάλες της Αμάσειας και τον απαγχονισμό εξέχοντων προσώπων της ποντιακής ηγεσίας τον Σεπτέμβρη του 1921. Παράλληλα, δίνεται και το γενικότερο ιστορικό πλαίσιο της εποχής και οι συμμαχίες που διαμόρφωσαν τις διεθνείς πολιτικές συγκυρίες: Το σύμφωνο συνεργασίας μεταξύ του Κεμάλ και του Λένιν και ο ρόλος του Λίμαν φον Σάντερς, ανώτατου στρατιωτικού διοικητή του Οθωμανικού Στρατού και εμπνευστή των θανατηφόρων εκτοπίσεων των χριστιανών.

Τα γεγονότα του εκπατρισμού αγγίζουν ιδιαίτερα τον αναγνώστη, καθώς περιγράφονται με τα μελανότερα χρώματα. Οι βίαια ξεριζωμένοι Πόντιοι περισσότερο πονούν για τους τάφους των προγόνων που αφήνουν πίσω παρά για την υλική περιουσία και τους κόπους μιας ζωής.

Ανάμεσα σε όσα παραδίδουν οι ηρωίδες, συγκαταλέγεται και η υποδοχή των προσφύγων, όχι μόνο των Ποντίων, στην Ελλάδα. Η Πατρίδα στέκεται μητέρα για τους ντόπιους και μητριά για τους πρόσφυγες. Και το οξύμωρο είναι πως γενοκτονήθηκαν επειδή ήταν Έλληνες και Χριστιανοί, ενώ στην Ελλάδα άκουσαν πως ήταν «τουρκόσποροι»!

Μάλιστα, οι συνθήκες είναι τέτοιες, που η Σόνια Εμενίδου χάνει για πολλά χρόνια τα ίχνη της ανεψιάς της, Χρυσής. Η ζωή σκαρώνει περίεργα παιχνίδια και είναι πάντα απρόβλεπτη. Το στοιχείο του αιφνιδιασμού είναι έντονο, καθώς τα πιο ανατρεπτικά σενάρια, τα γράφει η ίδια η ζωή.

 Ίσως να νομίσει κανείς ότι το βιβλίο αποτελεί μία ακόμη συλλογή μαρτυριών, που αποκαλύπτουν το μέγεθος της τραγωδίας και ξυπνούν οδυνηρές μνήμες. «Οι Νεράιδες του Πόντου», όμως, περνούν πολλά μηνύματα και γεμίζουν τον αναγνώστη με πολλά συναισθήματα.

Μεταξύ αυτών είναι η αγάπη για την πατρίδα, η δία βίου νοσταλγία των ανθρώπων και της καθημερινότητας στον Πόντο, τα ιδανικά της θρησκείας και της πατρίδας, για τα οποία αξίζει να πεθάνει κανείς. Όλα αυτά συνιστούν το μωσαϊκό που απαρτίζει τις αξίες της ποντιακής κοινωνίας. Τις αξίες αυτές συντροφεύουν και τα χαρακτηριστικά της ποντιακής φυλής με κυρίαρχα την αγάπη για τη ζωή, το σθένος απέναντι στις αντιξοότητες και τις κακουχίες, τα οποία αποδίδονται με παραστατικότητα από τη συγγραφέα.

Όλα αυτά, άλλωστε, συμπυκνώνονται και στη φράση «εθέλεσες κι επέθανες, ‘ς σην γην χαράν εποίκες», η οποία εξαίρει τον δυναμισμό και το αγέρωχο μεγαλείο της ποντιακής φυλής. Απ’ όλα, όμως τα μηνύματα και χωρίς να θέλω να αδικήσω το έργο της Αγγελικής, θα τολμήσω να πω πως ξεχωρίζει ένα. Είναι το μήνυμα της αισιοδοξίας και της υπόσχεσης για μελλοντική ανάταση, καθώς φαίνεται περίτρανα πως η Ρωμανία ανθεί και φέρει κι άλλο.

Η ανάγνωση του βιβλίου με έκανε πιο πλούσια σε συναισθήματα και με έφερε πιο κοντά στην ιστορική μου πατρίδα. Ένιωσα τις αφηγήτριες, σαν να ήταν δικοί μου άνθρωποι. Συγχαίρω από καρδιάς την Αγγελική για το έργο της, το οποίο κληροδοτεί στα παιδιά της και χαρίζει σε όλους εμάς κι εύχομαι στις Νεράιδες να είναι πάντα καλοτάξιδες και να πετούν ψηλά, παρέα με τους αετούς.

Το κείμενο είναι η εισήγηση της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, φιλολόγου, εκπαιδεύτριας ποντιακής διαλέκτου, στην παρουσίαση του βιβλίου της Αγγελικής Παμπουκίδου "οι Νεράιδες του Πόντου", που έγινε στο καφέ του Βασιλικού Θεάτρου, το βράδυ της Τετάρτης 31 Ιανουαρίου 2018

Για να διαβάσετε για την εκδήλωση πατήστε το ακόλουθο Link

http://efxinospontos.gr/eidiseis/3228-plithos-kosmou-symmeteixe-stin-parousiasi-tou-vivliou-tis-aggelikis-pampoukidou-oi-neraides-tou-pontou