ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗΝ ΙΕΝΑ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ:
ΚΕΙΜΕΝΟ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ:
ΦΟΡΗΣ ΠΕΤΑΛΙΔΗΣ
Στην ιστορική πανεπιστημιούπολη της Ιένας, άρχισε το μεσημέρι της Κυριακής 18 Μαΐου 2025, και συνεχίζεται την μέχρι το βράδυ της Δευτέρας 19 Μαΐου 2025, το συνέδριο «Η Ελληνική Κληρονομιά του Πόντου: διεπιστημονικές προσεγγίσεις», με την συμμετοχή πανεπιστημιακών και ερευνητών από όλη την Ευρώπη, για το παρελθόν, το παρών και το μέλλον του ποντιακού ελληνισμού, μέσα από την επιστημονική προσέγγιση και τη ματιά των επιστημόνων.
Στόχος του πανεπιστημιακού συνεδρίου είναι να αναδειχθεί για τον ποντιακό ελληνισμό από το 1922-23, η ελληνική κληρονομιά του Πόντου, μιας περιοχής που βρίσκεται κατά μήκος των νότιων ακτών της Μαύρης Θάλασσας στη σημερινή βορειοανατολική Τουρκία, έχει διατηρηθεί κυρίως εντός της ποντιακής διασποράς στην Ελλάδα και σε διάφορα μέρη του κόσμου. Ταυτόχρονα, οι ρίζες της στην ίδια την περιοχή του Πόντου γίνονται ολοένα και πιο σπάνιες. Το έτος 2025 σηματοδοτεί 112 χρόνια ανάπτυξης της ποντιακής πολιτιστικής κληρονομιάς εκτός της Μικράς Ασίας.
Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ελληνική κληρονομιά του Πόντου εκτείνονται πέρα από τα γεγονότα του 1916 (διωγμός των Ποντίων Ελλήνων) έως το 1923 (ανταλλαγή πληθυσμών και η Συνθήκη της Λωζάνης).
Οι τελευταίες δεκαετίες έχουν παρουσιάσει σημαντικές προκλήσεις για την επιβίωση του ποντιακού ελληνικού πολιτισμού, ειδικά καθώς η ποντιακή ελληνική διάλεκτος πλησιάζει στην εξαφάνιση.
Η UNESCO και οι Εθνολόγοι κατατάσσουν την ποντιακή ελληνική ως «σίγουρα απειλούμενη» γλώσσα.
Στόχος των συμμετεχόντων στο συνέδριο είναι να διερευνήσει τόσο τις συγχρονικές όσο και τις διαχρονικές πτυχές της ποντιακής ελληνικής κληρονομιάς της Μικράς Ασίας. Στόχος μας είναι να συζητήσουμε, να αναλύσουμε και να συγκρίνουμε τα χαρακτηριστικά και την κατάσταση του ποντιακού ελληνικού πολιτισμού πριν και μετά το 1923 από μια διεπιστημονική οπτική γωνία. Θα απαντηθούν τα ακόλουθα ερωτήματα:
Ποια είναι η γλωσσική κατάσταση των Ελλήνων του Πόντου στην Ελλάδα και σε άλλες περιοχές με σημαντικές κοινότητες ποντιακής διασποράς, όπως η Γερμανία;
Τι γνωρίζουμε για την τρέχουσα κατάσταση της ποντιακής ελληνικής διαλέκτου και άλλων πολιτισμικών εκφράσεων του ποντιακού ελληνισμού στον τόπο καταγωγής του;
Πώς έχει διαμορφωθεί η ιστορία του ποντιακού ελληνισμού από τα 112 χρόνια ανάπτυξης της ποντιακής κληρονομιάς εκτός της περιοχής του Πόντου;
Ποιες αλλαγές έχουν συμβεί στην ποντιακή μουσική;
Ποιες πρόσθετες ερωτήσεις μπορούν να διατυπωθούν σχετικά με την εθνολογία, την ιστορία, τη διασπορά και τις μελέτες γενοκτονίας;
Συνδιοργανωτές και ομιλητές στο περιθώριο της εκδήλωσης στην Ιένα
Το συνέδριο διοργανώνεται από την είναι η Διαρκής Επιτροπή για τη Γενοκτονία της ΟΣΕΠΕ και ο Σύλλογος Ποντίων Νυρεμβέργης και εντάσσεται στα πλαίσια της διαλειτουργικότητας του Κέντρου Έρευνα για την Ελληνικής Γλώσσας BESSARION του Πανεπιστημίου της Ιένας, το οποίο επιχορηγείται από τους δύο φορείς και από την Isabella Greisinger, Θέντε Καλ, και Βασίλειος Σπυρόπουλος.
Το συνέδριο πραγματοποιείται στο Πανεπιστήμιο της Ιένας Auditorium "Zur Rosen", Johannisstraße 13, 07743 Jena
Η Μαρίνα Προβατίδου, εν μέσω των έργων της
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει έκθεση με έργα της εικαστικού Μαρίνας Προβατίδου και της Σοφίας Αμπερίδου με θέμα την ιστορία του Πόντου.
Η Σοφία Αμπερίδου, μπροστά από τα έργα ζωγραφικής στο αμφιθέατρο του συνεδρίου
Ο Thede Kahl
Ο Thede Kahl, καλωσορίζοντας τους συμμετέχοντες στο συνέδριο, και μιλώντας στην ποντιακή, μεταξύ άλλων ανέφερε:
Τ’ εμέτερα παιδία. Καλώς ώρτσετε σην Ιένα.
Τσιουτσιανεύκεται η ψή μ’και έν’ τρανόν τιμή για τ’ εμέν να καλωσορίζω σας σο συνέδριον εμουν ντο θα μονάζομαι σο ιστορικόν αμφιθέατρον “Zur Rosen”.
Αούτο το συνέδριο ουτούρεψαμ’ εντάμαν, το Ινστιτούτο Σλαβικών Σπουδών και Καυκασιολογίας, της Ερευνητικής Μονάδας “Βησσαρίων” για τις Νεοελληνικές Σπουδές τοι Πανεπιστημίωνος Friedrich – Schiller της Ιένας, και τα ποντιακά συλλόγατα ασό Μόναχο, Ντύσελντορφ, Μπίλεφελντ και ΟΣΕΠΕ και την ΑΧΕΠΑ.
Τ’ εμέτερον το Ινστιτούτο πετσιαρεύ και συνορθάεζ πολλά γλώσσας και τερπιάτα ασά πολλά μιλάτα και ουτουρεύε’ σπουδάματα για τα νοτιοσλαβικά γλώσσας και τερπιάτα και τα νοτιοευρωπαϊικά γλώσσας και τερπιάτα, ίλεμ με ταξίδα σ’ ατά τα τόπα με τα τωριζνά τα μέσα, για τ’ άνθρωπωνος τα επιστήμας.
Η Ερευνητική Μονάδα «Βησσαρίων», εγουρεύτε σα δύο χιλιάδες εικοστρία τη χρονίας και εδώκαμε τ’ όνεμαν τοι Βησσαρίωνος α’ σην Τραπεζούντα (1403–1472), που έτον εις και
μαναχός Βυζαντινός ανθρωπιστής και καρδινάλτς και ετσιάϊνιξε παντού ‘κες σ’ όλεν την
Ευρώπη τα ελλενικά γράμματα, ύστερα ασό πάρσιμο της Πόλης.
Τ’ εμέτερον το έργον ίλεμ σποδάζ καλατσίας το γάλαε- γάλαε χάντανε άμον το ποντιακόν,
και (ι)λαρών’ ίλεμ τα ελλενικά εθίματα τη Μικρασίας.
Το οσημερνό το συνέδριο εσέρεψε σποδασμέν’ς ασά σ’ όλα τα τσιεχιταε γλωσσολογία, εθνολογία, μουσικολογία, ιστορία και σποδάς διασποράς και πολεμά να δεκρίζ
και να εγροικά τα εθίματα και την παράδοση τ’ εφέκαν οι Πόντιοι. Αδά σον καιρό που το
ποντιακόν η καλατσιή και τα εθίματα ανασπάλκουνταν, αούτο η σύναξη γρασιεύ να μην
Ανασπάλ’ και να συνοπθάεζ’ τα πράματα.
Να ήστουν καλά που έρθετε οσήμερον και καλά έργατα και δουλείας να εφτάμε.
Με τρανόν σέβα”.
Γρηγόρης Τραπεζανλίδης
Εκ μέρους των διοργανωτών, χαιρέτισε την εκδήλωση ο Γρηγόρης Τραπεζανλίδης, ταμίας του Συλλόγου Ποντίων Νυρεμβέργης (ΣΠΝ) Cardinal Bessario χαιρετίζει το συνέδριο και ευχαριστεί το πανεπιστήμιο Friedrich Schiller, τους Thede Kahl, Isabella Greisinger, Βασίλη Σπυρόπουλο, Αναστασία Κασαπίδου-Ντικ και Παρθένα Ιορδανίδου για την αλληλεγγύη και συνεργασία τους στη διοργάνωση του.
Έχοντας διαθέσει περισσότερα από 60 χιλιάδες ευρώ την τελευταία οκταετία σε εκδόσεις βιβλίων, ψηφιοποιήσεις αρχείων, υποστήριξη ενδοσχολικής εκπαίδευσης, επιπλώσεις σχολείων και χορηγίες διδακτορικών σπουδών, η κολλεκτίβα μας διαφοροποιείται συνειδητά από το στερεότυπο ενός e.V Kultur-Folklor Verein.
Με ενεργή την παρουσία μας στον προοδευτικό διάλογο και κοινωνικούς αγώνες στην πόλη της Νυρεμβέργης, επεξεργαζόμαστε μοντέλα πολιτικού συλλογισμού απέναντι σε κάθε τι που ταριχεύει και μουσειοποιεί τα στοιχεία της λαϊκής έκφρασης.
Διατηρώντας διαρκή εγρήγορση μελών και συμπολιτών ενάντια σε κάθε συντηρητική διεργασία και απολιτίκ ημιμάθεια που οδηγεί σε στρεβλώσεις, λαϊκισμό και ιδεοληπτικές αγκυλώσεις για το “άλλο” και “διαφορετικό”, προτείνουμε τις οπτικές μας ως υπόδειγμα κοινωνικών αναγνώσεων στα δεκάδες ελληνικά Kultur-Folklor Vereine της Ευρώπης.
Από τις πλέον περήφανες επιλογές μας είναι η συνέμπνευση, συνίδρυση και επιχορήγηση δύο ακαδημαϊκών τοπίων, της Forschungsstelle Bessario στο πανεπιστήμιο Friedrich Schiller εδώ στη Jena και της Μεταπτυχικής κατεύθυνσης για τη δημιουργική γραφή και λογοτεχνία της ποντιακής διαλέκτου στο παιδαγωγικό τμήμα του πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας στην Κοζάνη.
Επιλογές που πηγάζουν από τη βεβαιότητα μας για τη σημειολογία κάθε γλωσσικής διαλέκτου και ακόμη περισσότερο της ποντιακής. Θεωρούμε πως πρόκειται για έναν από τους “εν τω βάθει” πνεύμονες της ρωμιοσύνης. Για αυτό και του πρέπει το safe περιβάλλον του πανεπιστημίου και της ακαδημαϊκής έρευνας. Μόνο εκεί είναι ασφαλής να δομήσει τη metaverse ταυτότητά του. Εκεί να τον συναντήσει η ΑΙ. Σαν δάσκαλο και εκπαιδευτή της…
Παρθένα Ιορδανίδου
Η πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ελλήνων Ποντίων στην Ευρώπη (ΟΣΕΠΕ), Παρθένα Ιορδανίδου, ανέφερε. Αξιότιμες κυρίες, αξιότιμοι κύριοι, αγαπητά μέλη της οργανωτικής ομάδας, φίλες και φίλοι, με μεγάλη χαρά και συγκίνηση σας καλωσορίζω εκ μέρους της Ο.Σ.Ε.Π.Ε. στο συνέδριο “H Ελληνική Κληρονομιά του Πόντου” στο Πανεπιστήμιο της Ιένα. Ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή Thede Kahl, την Δρα Isabella Greisinger, τον Δρα Βασίλη Σπυρόπουλου και όλους τους συντελεστές του συνεδρίου.
Το διήμερο συνέδριο αυτό είναι εμπνευσμένο από την έρευνα της Δρος Greisinger για την Ποντιακή Διάλεκτο στην Γερμανία και είναι το πρώτο συνέδριο με αυτή τη θεματολογία σε γερμανικό και γενικά, μη ελλαδικό πανεπιστήμιο.
Χάρη στη Δρα Greisinger, ο απανταχού ποντιακός Ελληνισμός πρωτοπορεί, προοδεύει και χαράζει μια νέα πορεία στον δρόμο της ιστορίας.
Ο πλούσιος ελληνικός πολιτισμός του Πόντου αναδεικνύεται και αναλύεται από ένα επιστημονικό και εμπειρογνωμικό, βιωματικό πρίσμα σε γερμανικό πανεπιστήμιο. Το πρότυπο ερευνητικό κέντρο ΒΗΣΣΑΡΙΩΝ παρουσιάζει ένα μέρος της πολύτιμης εργασίας του. Η πρωτοβουλία για τη σύσταση του έχει τις ρίζες του στις πολυδιάστατες δραστηριότητες της Διαρκούς Επιτροπής της Ο.Σ.Ε.Π.Ε. για την Αναγνώριση της Γενοκτονίας και οφείλει τη θεμελίωσή της στη στήριξη του καθηγητή Kahl, στις συντονισμένες κινήσεις της Επιτροπής, του Συλλόγου Ποντίων Νυρεμβέργης και άλλων ελληνικών φορέων της διασποράς.
Χάρη στις ευγενικές χορηγίες των παραπάνω φορέων το εγχείρημα ΒΗΣΣΑΡΙΩΝ υλοποιήθηκε και μας κάνει κοινωνούς του, κοινωνούς της πολιτιστικής και πνευματικής κληρονομιάς των Ελλήνων του Πόντου, κοινωνούς του γερμανικού και ποντιακού ανθρωπισμού, του Φρίντριχ Σίλερ, του οποίου το όνομα φέρει το πανεπιστήμιο της Ιένα και του Τραπεζούντιου λόγιου και καρδινάλιου Βησσαρίων, του οποίου φέρει το πρόγραμμα.
Ο οργανωμένος ποντιακός χώρος της ευρωπαϊκής διασποράς, η Ο.Σ.Ε.Π.Ε., ο Σύλλογος Ποντίων Νυρεμβέργης και ο Σύλλογος Ποντίων Μπίλεφελντ χρηματοδοτούν το καινοτόμο συνέδριο.
Είμαι σίγουρη πως μέσω του συνεδρίου θα δοθούν σημαντικά ερεθίσματα και ιδέες για το μέλλον του ποντιακού Ελληνισμού της Ευρώπης.
Ευστάθιος Ταξίδης
Την έναρξη του συνεδρίου έγινε από τον εκπαιδευτικό Ευστάθιο Ταξίδη, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα “Ο Πόντος ανά τους αιώνες”. Ιστορική περιήγηση στο χώρο μέσα από το τέλος του αιώνα 19ου και αρχές του 19ου αιώνα.
Όπως είπε ο Ευστάθιος Ταξίδης, λίγες περιοχές συνδυάζουν τοπία, ιστορία και μνήμη τόσο έντονα όσο ο Πόντος – η γη στις νότιες ακτές του Εύξεινου Πόντου που για αιώνες υπήρξαν πατρίδες ελληνικών κοινοτήτων. Με την ομιλία του και το συνδυασμό εικόνων ο Ευστάθιος Ταξίδης ταξίδευσε στον χώρο και τον χρόνο μέσα από τις σπάνιες καρτ ποστάλ του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα. Οι εικόνες αυτές δεν είναι απλώς τεκμήρια του παρελθόντος· είναι παράθυρα σε έναν κόσμο που χάθηκε αλλά άφησε ανεξίτηλα ίχνη: πόλεις και χωριά, εκκλησίες και σχολεία, καθημερινή ζωή και γιορτές, αλλά και οι σκιές των διωγμών και της εξόδου. Ο Πόντος αναδύεται μέσα από τις εικόνες – ζωντανός, πολύπλευρος και συγκινητικός.
Ο Χρήστος Καφάσης
Ο Χρήστος Καφάσης, PhD, από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου, ανέπτυξε το θέμα “Τοις γουν σοφοίς και περί λόγους εσπουδακόσι πατρίς γαρ αυτόχρημα”, επισημαίνοντας ότι όπως κάθε νεαρό κράτος, η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας χρειαζόταν μετά την ίδρυσή της έναν κύκλο λογίων για να αναλάβουν τη διοίκηση της Αυτοκρατορίας και να αναπτύξουν την αυτοκρατορική προπαγάνδα. Η καθιέρωση μιας τοπικής ακαδημαϊκής κοινότητας στον Πόντο προχώρησε μάλλον αργά, ανάλογα με την εισροή διανοουμένων από το Βυζάντιο (Rosenqvist 2005, 38-48). Οι Βυζαντινοί λόγιοι αναζητούσαν καλύτερες επαγγελματικές ευκαιρίες στην αυλή των Μεγάλων Κομνηνών ή σκόπευαν να μελετήσουν αστρονομία από μεταφρασμένα περσικά εγχειρίδια που ήταν αποτέλεσμα των δραστηριοτήτων του Γρηγορίου Χιονιάδη. Ο Χιονιάδης ήταν γιατρός και αστρονόμος από την Κωνσταντινούπολη, ο οποίος πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Περσία και στην Τραπεζούντα και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην τοπική πνευματική ζωή προσφέροντας το έργο του στην πρωτεύουσα του Πόντου (Kafasis 2021, 252-253).
Η πολιτική αστάθεια που ακολούθησε τον θάνατο του αυτοκράτορα Βασιλείου το 1340 και η παρακμή της Τραπεζούντας ως κέντρου αστρονομικών σπουδών οδήγησαν στο τέλος της μετανάστευσης λογίων από την Κωνσταντινούπολη και στην ανάπτυξη ενός τοπικού επιστημονικού κύκλου. Το λογοτεχνικό τους έργο τέθηκε υπό την άμεση επιρροή των βυζαντινών προτύπων, αν και μπορούμε να παρατηρήσουμε ορισμένα στοιχεία στη γλώσσα και τα θέματα που εκφράζουν περιφερειακά χαρακτηριστικά (Stefec 2023, 296-300). Η έλλειψη ευκαιριών για ποιοτική τριτοβάθμια εκπαίδευση στον Πόντο είχε ως αποτέλεσμα τη μετανάστευση ταλαντούχων νέων φοιτητών που εγκατέλειψαν την πατρίδα τους και ταξίδεψαν στην Κωνσταντινούπολη για να σπουδάσουν. Είτε επέστρεψαν και κατέλαβαν υψηλότερες θέσεις στην υπηρεσία των Μεγάλων Κομνηνών, είτε - όπως υποδηλώνει η περίπτωση του Βησσαρίωνα - παρέμειναν στο εξωτερικό, διατηρώντας όμως ισχυρούς δεσμούς με την πόλη τους (Giarenes 2007).
Στην ομιλία του ο Χρήστος Καφάσης, παρουσίασε μια σύντομη επισκόπηση των λογίων και των ακαδημαϊκών δραστηριοτήτων στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, τα τοπικά χαρακτηριστικά της λογοτεχνικής τους παραγωγής και τη σχέση τους με τη βυζαντινή πνευματική ζωή, καθώς και τη συμβολή τους στην λεγόμενη Παλαιολόγεια Αναγέννηση.
Η Zeynep Turkyilmaz
Στην ομιλία της η Zeynep Turkyilmaz, με θέμα “Ούτε μουσουλμάνος, ούτε χριστιανός: Οι Κρυπτοχριστιανοί του Πόντου (1857 – 1924), τόνισε ότι ο κρυπτοχριστιανισμός στον Πόντο, ιδιαίτερα στην περιοχή γύρω από την Τραπεζούντα (Τραπεζούντα), ήταν ένα
σημαντικό κοινωνικό φαινόμενο κατά την οθωμανική περίοδο.
Πολλές χριστιανικές κοινότητες, που ασπάστηκαν επίσημα το Ισλάμ, διατήρησαν κρυφά τις χριστιανικές τους πρακτικές και ταυτότητες.
Στην ομιλία της η Zeynep Turkyilmaz παρουσίασε τον κρυπτοχριστιανισμό στον Πόντο, εστιάζοντας στις στρατηγικές επιβίωσης και στις πολιτισμικές προσαρμογές των ανθρώπων στην περιοχή.
Ιδιαίτερη προσοχή έδωσε στην κοινότητα της Ισταύρης (Σταυριώτες), της οποίας η ιστορία αποτελεί παράδειγμα αυτού του φαινομένου. Η Zeynep Turkyilmaz ανέλυσε πώς αυτές οι κρυφές χριστιανικές παραδόσεις συνεχίστηκαν μέχρι σήμερα και τον ρόλο τους στη διαμόρφωση της θρησκευτικής και πολιτιστικής ταυτότητας της περιοχής.
Ο Χαράλαμπος Καρπουχτσής
Ο Χαράλαμπος Καρπουχτσής, διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου στην ομιλία του «Από τον Πόντο στα σόσιαλ – ποντιακός χωρός, εκτοπισμός και ανθεκτική ταυτότητα στην ψηφιακή εποχή» μεταξύ άλλων ανέφερε ότι η ποντιακή ταυτότητα αποτελεί ένα παράδειγμα ανθεκτικής και δυναμικής πολιτισμικής ταυτότητας, η οποία διαμορφώθηκε και ενισχύθηκε μέσα από τραυματικές ιστορικές εμπειρίες, όπως τον εκτοπισμό και τη γενοκτονία των Ποντίων στις αρχές του 20ού αιώνα, και αργότερα μέσα από τα μεταναστευτικά ρεύματα του 20ού αιώνα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της οικονομικής μετανάστευσης μετά το 1960 (Gastarbeiter). Οι εμπειρίες αυτές δεν διέλυσαν την ποντιακή ταυτότητα… αντιθέτως, αποτέλεσαν το υπόβαθρο για την ανασυγκρότηση και αναπαραγωγή της σε νέα γεωγραφικά και κοινωνικά συμφραζόμενα.
Στη διασπορά, η αναπαραγωγή της ποντιακής ταυτότητας βασίστηκε κυρίως σε πολιτισμικές πρακτικές όπως ο χορός και η μουσική. Οι πολιτιστικοί σύλλογοι Ποντίων, που ιδρύθηκαν σε περιοχές με συγκεντρωμένους προσφυγικούς πληθυσμούς, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό (π.χ. στη Θεσσαλονίκη, στη Γερμανία, Αυστραλία, ΗΠΑ), λειτούργησαν ως κόμβοι μνήμης και κοινωνικής συνοχής. Εκεί, η ποντιακή ταυτότητα βιώνεται μέσα από τη συλλογική συμμετοχή σε χορευτικά και μουσικά δρώμενα, παρόλο που η ποντιακή γλώσσα συχνά έχει χαθεί στις νεότερες γενιές. Ο χορός λειτουργεί ως ενσώματη πρακτική μνήμης, μέσα από την οποία χορευτές και κοινό συνδέονται με το παρελθόν και τον φαντασιακό χώρο του, αναπαράγοντας και ενδυναμώνοντας την αίσθηση μιας ιδιαίτερης "ποντιακότητας", προσδίδοντας την ανθεκτικότητα της ταυτότητας σε πλουραλιστικές κοινωνίες.
Σήμερα, αυτή η διαδικασία μετάδοσης και επιτέλεσης της ταυτότητας έχει περάσει και στον ψηφιακό χώρο. Η ποντιακή ταυτότητα, αποσπασμένη πλέον από το έδαφος και συχνά και από τη γλώσσα, διαμοιράζεται μέσω των social media και ενσωματώνεται στην διαδικτυακή κουλτούρα. Αλγοριθμικές πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram, το YouTube και το Spotify λειτουργούν ως νέοι χώροι αναπαραγωγής ταυτότητας, όπου η ποντιακή κουλτούρα αναπαράγεται οπτικά, ηχητικά και συμβολικά.
Παράλληλα, η ελληνική ραπ μουσική έχει αναδειχθεί σε ένα νέο μέσο έκφρασης της ποντιακής ταυτότητας, ιδίως για τις νεότερες γενιές στην Ελλάδα ή στη διασπορά. Παραδείγματα αυτής της νέας πολιτισμικής διαπλοκής αποτελούν κομμάτια όπως το "Πόντιοι" του Σαντάμ, το "Ο Ξένος" των Στίχοιμα καθώς και σε στίχους του Bloody Hawk. Μέσα από αυτά τα μέσα, η ποντιακή ταυτότητα αποκτά νέα δυναμική, διασχίζει γενιές και γεωγραφίες, και αποδεικνύει πως η πολιτισμική μνήμη μπορεί να είναι εξίσου ανθεκτική στην οθόνη όσο και στον σύλλογο ή στην πλατεία.
Οδυσσέας Κωνσταντινόπουλος
Ο Οδυσσέας Κωνσταντινόπουλος, καθηγητής μουσικής – μουσικοσυνθέτης, μίλησε για το ¨”ποντιακό μουσικό ηχόχρωμα”, μεταξύ άλλων ανέφερε ότι, με την ποντιακή μουσική ήρθα σε επαφή για πρώτη φορά στις αρχές του 1990. Έχοντας τελειώσει σπουδές κλασικής μουσικής στην Πολωνία και με παρουσία ήδη δέκα ετών στην Ελλάδα, αυτή η επαφή μου δημιούργησε ένα μεγάλο σοκ. Το πρώτο στοιχείο που μου έκανε εντύπωση ήταν η ρυθμική αγωγή της ποντιακής μουσικής. Μου ήταν αδύνατο να προσδιορίσω το χρόνο της μουσικής. Αμέσως αντιλήφθηκε ότι ο χρόνος της είχε να κάνει με τη ρυθμική αγωγή της ίδιας της ποντιακής διαλέκτου.
Έχοντας ζήσει ανάμεσα σε πολλούς φίλους ποντιακής καταγωγής είχα την πολύτιμη εμπειρία να ακούσω την ποντιακή διάλεκτο και με τη μουσική της έννοια. Γρήγορα κατάλαβα ότι για μένα ήταν αργά να μάθω και να κατανοήσω τη διάλεκτο αυτή. Η διαδικασία κατανόησης της θα μου έπαιρνε πολλά χρόνια.
Έχοντας αναπτύξει την έντονη μουσική, παιδαγωγική και συνθετική μου δράση, μέσα μου είχε ωριμάσει η ιδέα να ενσωματωθεί σε αυτή τη διαδικασία τα πολύτιμα στοιχεία της ποντιακής μουσικής. Ένιωσα την εσωτερική ανάγκη να παρουσιάσω με διαφορετικό τρόπο και μάλιστα να κάνω στην πρώτη από τις δύο πατρίδες μου, στην Πολωνία. Το πρώτο μου έργο «Τρυγόνα» παρουσιάστηκε το 2018 στην πόλη Κατοβίτσε στο Μέγαρο Μουσικής NOSPR. Το έργο «Τρυγόνα» αποτελείται από τρία μέρη. «Πουλί»» «Γυναίκα» και «Χορός». Έγινε ένα ευγενικό κάλεσμα του πολωνικού κοινού σε ένα ταξίδι στον κόσμο του άγνωστου σε αυτό το ακροατήριο, ποντιακού ελληνισμού. Σ’ αυτό μου το έργο, όπως και αργότερα σε άλλα, ενσωματώνω τη ρυθμολογία, τις κλίμακες και τον ήθο της ποντιακής μουσικής, σε γνώριμα για τον πολωνικό κοινό αρμονικά και ενορχηστρωτικά στοιχεία. Αργότερα το έργο αυτό πήρε τη δομή της σουίτας με τίτλο «Ποντιακή Σουίτα» το οποίο εκδόθηκε στην Ελλάδα το 2022 με την ανεκτίμητη βοήθεια του Συλλόγου Ποντίων Νυρεμβέργης.
Αργότερα το 2024, ακολούθησαν δύο έργα μου για ντουέτο κλασικής κιθάρας: «Τη Τρίχας το Γεφύριν» και «Πυρρίχιος». Στις δύο αυτές συνθέσεις προσπάθησα να αναδείξω τα μελωδικά και όπως πάντα ρυθμικά στοιχεία των θεμάτων από μια πιο ιμπρεσιονιστική οπτική γωνία. Η εκτέλεση των δύο έργων, τα οποία ηχογραφήθηκαν και βιντεοσκοπήθηκαν στην Πολωνία επίσης, έγινε από δύο εξαιρετικούς κιθαρίστες τον Marcin Kuźniar και τον Radosław Wieczorek. Και αυτήν την προσπάθεια, όπως και την έκδοση τους στην Πολωνία υποστήριξε χορηγικά ο Σύλλογος Ποντίων Νυρεμβέργης.
Το τελευταίο μου έργο είναι το “Ξημέρωμα στην Όκενα” (Ότσενα). Σε αυτό περιγράφεται η προσπάθεια των κατοίκων του χωριού Όκενα της περιοχής Όφεως Τραπεζούντας, να διατηρήσει τη μητρική τους γλώσσα, την ποντιακή Η δομή του έργου είναι πολυφωνική, ενώ η μελωδία βασίζεται στην κλίμακα Σαμπάχ (σημαίνει επίσης-συμπτωματικά “ξημέρωμα”. Η πολυφωνία σαν δομή εκφράζει συμβολικά την αρμονική συνύπαρξη δύο και τριών φωνών χωρίς να επιβάλλεται κυριαρχικά η μία επί των άλλων.
Ελπίζοντας ότι η μουσική σαν παγκόσμια γλώσσα πρέπει να δέχεται και να αγκαλιάζει και αυτή την τόσο πολύτιμη, αλλά τόσο άγνωστη μουσική του Πόντου, προσπαθώ με τη συνθετική μου δράση να συμβάλλω σε αυτό το όχι και τόσο ακατόρθωτο επιχείρημα.
Η Σοφία Αμπερίδου
Στην ομιλία της η εικαστικός ζωγράφος Σοφία Αμπερίδου, μεταξύ άλλων ανέφερε ότι έχοντας διανύσει τέσσερις δεκαετίες ενασχόλησης μέσα στην τέχνη αναμετρώ «όσα εκόμισα εις την τέχνη» όπως θα έλεγε ο ποιητής Κ. Π. Καβάφης, και διαπιστώνω πως διέτρεξα το μεγαλύτερο μέρος, της μέχρι τώρα πορείας μου, ασχολούμενη με τον Ελληνισμό του Πόντου και της καθ’ ημάς Ανατολής.
Ως αυτήκοη μάρτυρας της πρώτης προσφυγικής γενιάς έχω ακούσει πολλές ιστορίες ανθρώπων στο αμιγώς προσφυγικό χωριό μου τον Κούκο Πιερίας. Οι οικογενειακές μνήμες από τις αφηγήσεις της γιαγιάς μου, ζωγράφισαν στην καρδιά μου το βλέμμα της προσφυγιάς και καθόρισαν την ταυτότητα μου ως άνθρωπο και ως δημιουργό. Αποκόμισα μνήμες από εμπειρίες, γεγονότα, καταστάσεις και εντυπώσεις της ζωής δικών μου ανθρώπων που εντυπώθηκαν στο είναι μου και μετουσιώθηκαν ως το κυρίαρχο βίωμα της ζωή μου, που οδηγεί και φωτίζει την καλλιτεχνική μου πορεία.
Θα ήθελα να αφιερώσω τη σημερινή ομιλία μου σ’ εκείνο το κορίτσι του Πόντου, που φέρω το όνομα της, Σοφία την έλεγαν, αδελφή της γιαγιά μου Μαρίας, ήταν μόνο 16 ετών και το έτος 1919 έχασε τη ζωή της βασανιστικά στις πορείες εξορίας.
Στο καλλιτεχνικό έργο μου που έχει τις ρίζες του στη βυζαντινή ζωγραφική και τη λαϊκή παράδοση, επίκεντρο είναι ο άνθρωπος που εκφράζει ιδέες, σκέψεις και συναισθήματα προβάλλοντας το βίο και τα πάθη του ποντιακού λαού. Η ζωγραφική δεν είναι μόνο έκφραση, είναι μαρτυρία και γι' αυτό είναι πολύτιμη. Είναι ένα κομμάτι απ΄ τις αλησμόνητες πατρίδες (Πόντου) – ζωντανό, παλλόμενο, αληθινό, το οποίο σας καλώ να νοιώσετε, να αφουγκραστείτε.
Η Μαρίνα Προβατίδου
Η Μαρίνα Προβατίδου στην ομιλία της μεταξύ άλλων παρουσίασε εικόνες από την έκθεση όπου κυριαρχεί η μορφή της γιαγιά της Χρυσούλας Παρασκευοπούλου, μίλησε για το φως που της έδωσε το παράδειγμα της γιαγιά της, και την ανάδειξή του μέσα από την τέχνη της φωτογραφίας. Η σειρά αυτή ονομάζεται μεταμόρφωση και απεικονίζονται πορτραίτα με διαφορετικές εκφράσεις του προσώπου της γιαγιά της.
Το συνέδριο συνεχίζεται με εισηγήσεις από το πρωί μέχρι το βράδυ της Δευτέρας 19 Μαΐου 2025.
Θα υπάρξει διακοπή το μεσημέρι για να γίνει πορεία των συμμετεχόντων από το αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου της Ιένας, προς το μνημείο των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, για ομιλία και κατάθεση στεφάνου και ενός λεπτού σγιμή στη μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.
