ΚΕΙΜΕΝΟ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΦΟΡΗΣ ΠΕΤΑΛΙΔΗΣ

Με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, το κορυφαίο επιστημονικό σωματείο, η Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, τιμά την «Θεσσαλονίκη των προσφύγων», όπως την ονόμασε ο λογοτέχνης Γιώργος Ιωάννου, με την διοργάνωση της Επιστημονικής Διημερίδας «Ο Προσφυγικός Ελληνισμός», σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και την Περιφερειακή Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας.

Οι εργασίες της Επιστημονικής Διημερίδας με θέμα «Ο Προσφυγικός Ελληνισμός», άρχισαν το απόγευμα της Παρασκευής 24 Νοεμβρίου και συνεχίζονται το Σάββατο 25 Νοεμβρίου 2023 στην Αίθουσα Διαλέξεων της Εταιρείας στη Θεσσαλονίκη (Εθνικής Αμύνης 4).

Ο Δρ. Βασίλειος Ν. Πάππας

Οι εργασίες της Επιστημονικής Διημερίδας άρχισαν την Παρασκευή 24 Νοεμβρίου 2023, στις 18.30 με προσφώνηση του Προέδρου της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών Δρ. Βασιλείου Ν. Πάππα, ο οποίος μεταξύ άλλων τόνισε πως η εκδήλωση διοργανώνεται στο πλαίσιο λειτουργίας του Ανοικτού Πανεπιστημίου 2022 – 2023 και εντάσσεται στον επετειακό εορτασμό για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Εκστρατεία και την έλευση των Μικρασιατών Προσφύγων στον Ελλαδικό χώρο.

Η Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, εκτός από την επιστημονική της συνεισφορά για την ιστορία και τον πολιτισμό στη Μακεδονία, έχει διοργανώσει εκδηλώσεις για να τιμηθεί η δημιουργική προσφορά των Ελλήνων προσφύγων της Μικράς Ασίας, της Καππαδοκίας, του Πόντου, της Ανατολικής Θράκης, στην ανασυγκρότηση της Μακεδονίας με την δημιουργική τους παρουσία και την πρόοδο που έχουν δείξει στην μητέρα πατρίδα την Ελλάδα όπου εγκαταστάθηκαν και ιδιαίτερα στην Μακεδονία.

Στο πλαίσιο αυτό στην Πινακοθήκη της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, λειτούργησε και η έκθεση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία «Σήκω Ψυχή Μου»!... Εικόνες και μουσικές των προσφύγων του ’22. Βασικοί άξονες της οποίας ήταν η ζωή πριν το 1922 στη Σμύρνη, την Ιωνία, την Καππαδοκία, τον Πόντο, την Κωνσταντινούπολη, την Προποντίδα, την Ανατολική και Βόρεια Θράκη (Ανατολική Ρωμυλία), η Έξοδος, η απώλεια και το τραύμα της προφυγιάς.

Την έκθεση αυτή την επισκέφθηκαν χιλιάδες πολίτες της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας, όπως επίσης και χιλιάδες μαθητές σχολείων και η Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, με την Επιστημονική Διημερίδα «Ο Προσφυγικός Ελληνισμός», θέλει και επιστημονικά να συμβάλει στην συμβολή της παρουσίας των προσφύγων στη Μακεδονία, κατέληξε ο Δρ. Βασίλειος Ν. Πάππας.

Η Ελένη Γ. Γαβρά

Στον χαιρετισμό της η Ελένη Γ. Γαβρά, Καθηγήτρια Οικιστικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς στα Βαλκάνια και τον Παρευξείνιο Χώρο, ανέφερε:

Χαιρετίζω την σημερινή εκδήλωση, η οποία αποτελεί το β’ μέρος μιας αφιερωματικής προσπάθειας / πρωτοβουλίας που ανέλαβε με επιτυχία η Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών να υλοποιήσει μέσα στο 2023 για το θέμα των Αλησμόνητων Πατρίδων και του Προσφυγικού Ελληνισμού.

Η δε επιτυχία έγκειται, κατά τη γνώμη μου, όχι μόνον στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον θεματικό περιεχόμενο του Α’ κύκλου (Μ. Ασία - Αλησμόνητες Πατρίδες), όσο και της παρούσας διημερίδας με θέμα τον Προσφυγικό Ελληνισμό, αλλά και στη σύζευξη δυνάμεων –από τον ακαδημαϊκό χώρο και αυτόν της εκπαίδευσης δευτεροβάθμιας και πρωτοβάθμιας- που η ΕΜΣ επιδιώκει εδώ και αρκετά χρόνια με τα μαθήματα του ανοικτού πανεπιστημίου.

Η συνέργεια της ΕΜΣ με την Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης, το ΑΠΘ και το ΠΑΜΑΚ, θεωρούμε ότι δημιουργεί προϋπόθεση επιστημονικού διαλόγου και εξωστρέφειας των επιστημονικών δυνάμεων προς την κοινωνία, σε θέματα ιδιαίτερης βαρύτητας, όπως αυτό του Προσφυγικού.

Στο σημείο αυτό, θέλω να επισημάνω ότι το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας είναι ιδιαιτέρως ευαισθητοποιημένο στα ζητήματα αυτά και έχει καταδείξει τόσο το επιστημονικό του ενδιαφέρον μέσω ερευνών και προγραμμάτων που υλοποιούνται από τους καθηγητές και ερευνητές του προς αυτή την κατεύθυνση, όσο και μέσω άλλων σχετικών δράσεων που απευθύνονται στην κοινωνία του τόπου.

Χαρακτηριστικά θα αναφέρω κάποια απ’αυτά:

Πρόγραμμα διδασκαλίας Ποντιακής Γλώσσας και Πολιτισμού –σε συνέργεια με τον Σύνδεσμο Ποντίων Εκπαιδευτικών- (2016-2021), στο οποίο επιμορφώθηκε μεγάλος αριθμός ενδιαφερομένων για την ποντιακή γλώσσα.

Ερευνητικό πρόγραμμα «Πολιτισμικό και Οικιστικό Απόθεμα των Ελληνικών Κοινοτήτων της Μ. Ασίας», το οποίο είναι σε εξέλιξη και του οποίου έχω την επιστημονική ευθύνη.

Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο (23-24/ 09/2022) με θέμα «Πρόσφυγες ως Μοχλός Ανάπτυξης. Μαθήματα από το 1922 και προοπτικές». Συγκέντρωσε τη συμμετοχή (με εισήγηση) περί των 100 επιστημόνων από την Ελλάδα και διεθνώς και το παρακολούθησαν περί τα 250 άτομα (αναφέρομαι μόνον σε όσα ήταν με φυσική παρουσία – υπήρχε και δυνατότητα διαδικτυακής παρακολούθησης).

Χωρίς να σημαίνει ότι αυτά αποτελούν τα μόνα και γνωρίζοντας ότι έπεται συνέχεια για το Πανεπιστήμιό μας, τόσο σε επίπεδο ερευνητικών και διδακτικών εγχειρημάτων από τα μέλη του, όπως και σε ιδρυματικό επίπεδο ότι υπάρχει η συνεχής επιδίωξη για την επιστημονική μελέτη και διερεύνηση του θέματος του Προσφυγικού Ελληνισμού και των Μικρασιατικών Σπουδών (π.χ. η πρόσφατη Προκήρυξη Β΄ κύκλου του Προγράμματος Ερευνητικών Επιχορηγήσεων ανά Θεματική Κατηγορία - Μικρασιατικός Ελληνισμός, που είναι σε εξέλιξη)…

…θα ήθελα να χαιρετήσω την σημερινή εκδήλωση με την ευχή να υπάρχει συνέργεια στα θέματα αυτά μεταξύ των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων μας, προς όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Και σ’αυτή την επιδίωξη της συνέργειας, η σημασία και ο ρόλος επιστημονικών ενώσεων, όπως αυτός της ΕΜΣ, με ανάλογες πρωτοβουλίες, κρίνεται ότι είναι ιδιαίτερα σημαντικός.

Ο Κωσταντίνος Φωτιάδης

Η κεντρική εισήγηση της Επιστημονικής Διημερίδας «Ο Προσφυγικός Ελληνισμός», έγινε από τον Κωνσταντίνο Φωτιάδη, Ομότιμο Καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας με θέμα «Από την Μικρασιατική Καταστροφή στην Προσφυγιά και στην Ελληνική Αναγέννηση».

Ο Κωσταντίνος Φωτιάδης, αναφέρθηκε στα δεινά που υπέστησαν οι Έλληνες της Μικρασίας και του Πόντου κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στη συνέχεια από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλικούς, που με ένα οργανωμένο σχέδιο γενοκτονικής πολιτικής οδήγησε στην εξαφάνιση του ελληνικού πληθυσμού από τα χώματα όπου για περίπου 3000 χρόνια δημιούργησαν έναν ακμαίο πολιτισμό.

Ανέφερε συγκεκριμενες λεπτομέρειες για τα φριχτά βασανιστήρια, τις πορείες λευκού θανάτου που υποβάλλονταν οι Έλληνες του Πόντου και της Μικρασίας, με στόχο των τελικό τους αφανισμό, όπως αποφάσισαν οι Νεότουρκοι και Κεμαλικοί.

Επίσης καυτηρίασε την πολιτική των μεγάλων δυνάμεων οι οποίοι άφησαν αβοήθητους τους Έλληνες στην καταστροφή της Σμύρνης και ο πολεμικός στόλος των δυτικών συμμαχικών δυνάμεων παρακολουθούσε απαθής την σφαγή των Ελλήνων.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φωτιάδης, στους ανθρώπους που έμειναν ως μουσουλμάνοι στον Πόντο και τη Μικρά Ασία και οι πολιτικές των Τούρκων προσπάθησαν να τους αποκόψουν από την ιστορία και τον πολιτισμό τους, την γλώσσα και τους χορούς τους. Και αφού δεν μπόρεσαν να το καταφέρουν, άλλαξαν πολιτική και εδώ και χρόνια προσπαθούν να τουρκοποιήσουν τους ποντιακούς χορούς.

Επίσης έκανε ονομαστική αναφορά στον Vahit Tursun (Βαχίτ Τουρσούν), ο οποίος γεννήθηκε στον Πόντο και ζει στην Ελλάδα, που εξέδωσε το λεξικό με τις 25.000 ελληνικές λέξεις που υπάρχουν στον Πόντο και μιλιούνται από τους σημερινούς κατοίκους που ζουν στην περιοχή της Τραπεζούντας, του Όφεως και της Τόνιας.

Όπως είπε ο Κωσταντίνος Φωτιάδης, η μοίρα του ελληνικού πληθυσμού στη Μικρά Ασία αποφασίστηκε με μια συμφωνία που έκλεισε στις 30 Ιανουαρίου, 1923 η οποία προέβλεπε την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών και επισφράγιζε τη «μικρασιατική καταστροφή» των Ελλήνων.

Η περίφημη «ανταλλαγή» ανάγκασε πάνω από 1.300.000 Έλληνες να εκπατριστούν βίαια από τις πατρογονικές εστίες στο διάστημα 1921-1924, εγκαταλείποντας όχι μόνο τις περιουσίες τους αλλά και τον πολιτισμό, τα ιερά και την ιστορία της τρισχιλιόχρονης παρουσίας τους εκεί.

Πρόκειται για το μοναδικό στην Ιστορία παράδειγμα, όπου δύο λαοί χρησιμοποιούνται ως «οπωροκηπευτικά που μεταφυτεύονται» σε νέα γη. Για πρώτη φορά εισάγεται στη διεθνή νομική και διπλωματική πρακτική η έννοια του υποχρεωτικού, του τετελεσμένου, του αμετάκλητου της ανταλλαγής. Στην ουσία διαγράφεται από τη συλλογιστική των ιθυνόντων το άτομο και η βούλησή του να επιλέγει αυτό το ίδιο τον τόπο διαμονής και κατοικίας του.

Πέρασαν 100 χρόνια. Όλοι οι πρόσφυγες πάλεψαν σκληρά χωρίς να λυγίσουν, έχοντας εφόδιά τους την πίστη και την αισιοδοξία. Αγωνίστηκαν με εγκαρτέρηση, για να αλλάξουν την αρνητική τοποθέτηση και την υποτιμητική στάση των ντόπιων συντοπιτών τους.

Με την προκοπή και την τιμιότητα τους, το ήθος και την τρυφερότητα τους, την παλικαριά και τη γενναιότητα τους, καταξιώθηκαν σιγά σιγά στη συνείδηση όλων των Ελλήνων. Η καθολική συμμετοχή τους στον πόλεμο της Αλβανίας και η φιλοξενία των Ελλήνων στρατιωτών από τα προσφυγικά χωριά λειτούργησαν ενωτικά, αμβλύνοντας τις τοπικιστικές αντιθέσεις. Η πικρία και η αγανάκτηση μπορεί να καθυστέρησαν την ενσωμάτωση, αλλά δεν την εμπόδισαν.

Το πάντρεμα του νέου, που φέρανε οι Μικρασιάτες, με το παλιό, γέννησε το καινούριο που είναι η σύγχρονη Ελλάδα, με καινούρια ανθρώπινα χαρακτηριστικά, καινούριες εθνικές και φυλετικές ιδιότητες, γέννησε τον καινούριο τύπο Έλληνα, στον σωματικό και ψυχικό κόσμο του οποίου συσσωρεύονται τα θετικά στοιχεία των ντόπιων και των προσφύγων.

Έτσι, στην πλούσια γη της Μακεδονίας, σήμερα δεν υπάρχουν πια πρόσφυγες και γηγενείς. Υπάρχουν μονάχα Έλληνες, που εργάζονται τίμια και ειρηνικά για τη δημιουργία μιας καλύτερης πατρίδας.

Οι Αδελφοί Κωνσταντίνος και Ματθαίος Τσαχουρίδης

Η Επιστημονική Διημερίδα «Ο Προσφυγικός Ελληνισμός» ολοκληρώθηκε με Μουσική των Αλησμόνητων Πατρίδων από τον Κωνσταντίνο Τσαχουρίδη στο τραγούδι και στην κιθάρα, τον Ματθαίο Τσαχουρίδη στη λύρα και στο τραγούδι και τον Γιώργο Κορτσινίδη στο νταούλι, ο οποίοι ταξίδεψαν νοσταλγικά τους συμμετέχοντες στις μουσικές των αλησμόνητων πατρίδων, δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο πως η μουσικές που έφεραν μαζί τους στους «αποσκευές» τους οι Έλληνες πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, είναι η παρακαταθήκη του μέλλοντος.

Με την μουσική των αλησμόνητων πατρίδων, ο Κωνσταντίνος και ο Ματθαίος Τσαχουρίδης, παρέσυρας τους παρευρισκομένους στη γοητεία της παραδοσιακής μουσικής, αλλά και της σύγχρονης δημιουργίας με αναφορά στις Πατρίδες που έχασαν εδαφικά, αλλά όχι στην σκέψη και τραγούδησαν όλοι μαζί γνωστά τραγούδια της Μικρασιατικής και Ποντιακής Μουσικής Παράδοσης.

Στο τέλος της Επιστημονικής Διημερίδας «Ο Προσφυγικός Ελληνισμός» ο Πρόεδρος της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών Δρ. Βασίλειος Πάππας, προσέφερε στους συντελεστές της πρώτης ημέρας έναν τόμο της ΕΜΣ για τους Πρόσφυγες στη Μακεδονία και ένα τόμο με τα 80χρονα της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών.

Σάββατο 25 Νοεμβρίου

Η Επιστημονική Διημερίδα συνεχίζεται το Σάββατο 25 Νοεμβρίου 2023, στις 9.30 το πρωί με πρόεδρο τον Κυριάκο Χατζηκυριακίδη, Επίκουρο Καθηγητής της Έδρας Ποντιακών Σπουδών του ΑΠΘ.

Ο Αθανάσιος Χρήστου, Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου θα μιλήσει με θέμα «Ανιχνεύοντας τη δυναμική του εικονοκλάστη Μικρασιάτη ιστορικού και πολιτικού Παύλου Καρολίδη (1849 – 1930) στο σημερινό κοινωνικό γίγνεσθαι».

Ο Κυριάκος Λυκουρίνος, ιστορικός, πρώην προϊστάμενος Γενικών Αρχείων του Κράτους, Αρχαία Νομού Καβάλας, θα μιλήσει με θέμα «Η ένταξη των προσφύγων στην καπνική οικονομία της Ανατολικής Μακεδονίας: Πρόσφυγες καπνεργάτες και καπνεργάτριες στην περιοχή της Καβάλας 1922 – 1933».

Ο Λουκάς Χριστοδούλου, Πρόεδρος ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. δήμου Νέας Ιωνίας και Ένωσης Σπάρτης Μικράς Ασίας θα αναπτύξει το θέμα «η άφιξη των προσφύγων στην Αττική τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής τους». Στη συνέχεεια από τις 10.30 έως τις 11 θα υπάρξει συζήτηση.

Στη δεύτερη ενότητα της Επιστημονικής Διημερίδας που θα αρχίσει στις 11 το πρωί, πρόεδρος θα είναι ο Νικόλαος Ζάικος, Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Ο Θεοδόσης Κυριακίδης, Δρ. Ιστορίας, Επιστημονικός Συνεργάτης της Έδρας Ποντιακών Σπουδών του ΑΠΘ θα μιλήσει με θέμα «η εγκατάσταση των προσφύγων στην πόλη της Θεσσαλονίκης».

Ο Κωνσταντίνος Νίγδελης, Διευθυντής του Μουσείου Προσφυγικού Ελληνισμού, θα μιλήσει με θέμα «η γή της Χαλκιδικής υποδέχεται τους πρόσφυγες».

Ο Νίκος Μισολίδης, υπ. Δρ. Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Επιστημονικός Συνεργάτης της Έδρας Ποντιακών Σπουδών του ΑΠΘ, θα μιλήσει με θέμα «In Eagle’s Nest» - Ο ρόλος των Αμερικανικών Φιλανθρωπικών Οργανώσεων στην Αποκατάσταση των Προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής».

Θα ακολουθήσει συζήτηση.

Τον απολογισμό των εργασιών της Επιστημονικής Διημερίδας θα κάνει ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ).