Ομιλία με θέμα «Οι Κρυπτοχριστιανοί του Πόντου», με κεντρικό εισηγητή τον Ευστάθιο Πελαγίδη, καθηγητή του πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, διοργανώνεται την Πέμπτη 3 Μαΐου 2018, στις 7 το βράδυ στο πλαίσιο της πολυθεματικής έκθεσης του Κωνσταντίνου Φωτιάδη, «Πόντος. Δικαίωμα και υποχρέωση στη μνήμη», στο περίπτερο 2 (1ος όροφος), της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης.
Στην απαγγελία των κειμένων θα είναι ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Γιώργος Συμεωνίδης, στο τραγούδι η Πέλα Νικολαΐδου, ο Αλέξης Παρχαρίδης και ο Γεώργιος Μωυσίδης, στη λύρα ο Θεόφιλος Πουταχίδης και στο νταούλι ο Ηρακλής Αδαμίδης.
Για τους κρυπτοχριστιανούς στον Πόντο, δύο σύμβολα θρησκευτικά, ο Σταυρός, σύμβολο της πραγματικής θρησκείας στα κρυφά και το Μισοφέγγαρο, σύμβολο της τυπικής θρησκείας στα φανερά, ο Χριστός στην Καρδιά και ο Μωάμεθ στα χείλη, κυριαρχούσαν.
Ο κρυπτοχριστιανισμός, με την άδεια της επίσημης εκκλησίας, δημιούργησε μια χριστιανική εκκλησία, «υπό την γην» θαμμένη στα βάθη της ψυχής όλων εκείνων που αναγκάστηκαν να αλλαξοπιστήσουν φαινομενικά, διατηρώντας εσωτερικά την πίστη και προσπαθώντας με τρόπους μυστικούς να τελούν τους τύπους της αληθινής τους λατρείας, έχοντας στα υπόγεια των σπιτιών τους, σε σκοτεινά κελάρια, πίσω από ένα κιλίμι τις εικόνες των αγίων και το καντήλι. Όλοι είχαν δύο ονόματα, ένα χριστιανικό κι ένα τουρκικό. Τηρούσαν με ευλάβεια τις χριστιανικές νηστείες, βάφτιζαν κρυφά τα παιδιά τους. Οι κώδικες των μοναστηριών και πολλών εκκλησιών χρησίμευαν ως μητρώα βαφτίσεων. Πάντρευαν τα κορίτσια τους αποκλειστικά με παιδιά κρυπτοχριστιανών.
Στο παρακάτω δημοτικό τραγούδι, η Πόντια μάνα αποκαλύπτει στην κόρη της το μυστικό της ελληνική καταγωγής του υποψήφιου Τούρκου γαμπρού μ’ ένα ξεχωριστό δικό της τρόπο:
«Σόνια μ’ μη τυραννίεσαι, και μ’ έης βαρύν καρδίαν
θ’ αλλάεις το χρυσόν το όνομα σ’ και τούρκικον θα βάλεις,
θα παίρτς άντραν ολόχρυσον, χριστιανού παιδίν εν.
Σα φανερά Μαχμούτ αγάς και σα κρυφά Νικόλας
Σο μοναστήρι’ μεσανυχτί θα πάτε στεφανούζ’νε».
