ΤΟΥ ΕΚΤΟΡΑ ΠΕΧΛΙΒΑΝΙΔΗ, ΒΑ, Msc Πολιτικές Επιστήμες – Διεθνείς Σχέσεις

«Εις οιωνός άριστος, αμύνεσθαι περί πάτρης», Ιλιάδα, Μ

Την Τετάρτη 9 Φεβρουαρίου 2022 ο τούρκος υπουργός εξωτερικών προέβει στην εξής δήλωση στο κρατικό TRT: «Στον ΟΗΕ στείλαμε δυο επιστολές, επειδή η Ελλάδα παραβιάζει το καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης των νησιών. Τα νησιά αυτά παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα με τις Συνθήκες της Λωζάνης του 1923 και των Παρισίων του 1947 με τον όρο της αποστρατιωτικοποίησής τους. Όμως η Ελλάδα άρχισε να παραβιάζει αυτό το καθεστώς από τη δεκαετία του 1960. Στην επιστολή που γράψαμε, αναφέραμε πως η Ελλάδα παραβιάζει τους όρους των Συνθηκών. Αυτά τα νησιά δόθηκαν υπό όρους και σε περίπτωση που η Ελλάδα δεν αλλάξει στάση τότε είναι συζητήσιμη η κυριαρχία των νησιών αυτών. Διότι παραβιάζει τους όρους. Στείλαμε τις επιστολές μας. Θα παρακολουθούμε το ζήτημα αυτό. Αν χρειαστεί θα κάνουμε τις τελευταίες μας προειδοποιήσεις και μετά ξεκινάει αυτή η συζήτηση».

  Ας μου επιτραπεί ένας σύντομος σχολιασμός και μια αξιολόγηση των λεγομένων του τούρκου υπουργού.

Αλήθειες

Υπάρχουν πράγματι κάποια στοιχεία που είναι πέρα για πέρα αληθινά στις παραπάνω δηλώσεις. Η πρώτη αλήθεια είναι ότι η Τουρκία έστειλε δύο επιστολές προς τον γ.γ. του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, η μια στις 13 Ιουλίου 2021 και η άλλη στις 30 Σεπτεμβρίου 2021. Η δεύτερη αλήθεια έγκειται στο ότι η επίσημη τουρκική ηγεσία θα παρακολουθεί το συγκεκριμένο ζήτημα χωρίς πρόθεση εγκατάλειψής του. Το θέμα της αποστρατικοποίησης των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, ενώ από τη δεκαετία του ‘60 μέχρι τις αρχές του 2010 χρησιμοποιούνταν από την Τουρκία σποραδικά κι ασυνεχώς ως εργαλείο πίεσης που αναδυόταν και καταδυόταν ανάλογα με τις εκάστοτε εκτιμήσεις κόστους/κέρδους των τουρκικών ηγεσιών, τα τελευταία χρόνια αρχίζει να παγιώνεται ως μια από τις διαφορές στο Αιγαίο για την γείτονα χώρα. Συνεπώς ο κ. Τσαβούσογλου μιλά αληθινά λέγοντας ότι το ζήτημα θα παρακολουθείται. Η τρίτη αλήθεια αφορά το επίπεδο των τουρκικών προθέσεων και ειδικότερα η εκκίνηση της «συζήτησης» αφού προηγηθούν οι τελευταίες προειδοποιήσεις. Εάν δηλαδή η τουρκική πλευρά στο εγγύς μέλλον, κατόπιν εκτιμήσεων, δεν ικανοποιείται από την αντίστοιχη ελληνική συμπεριφορά συμμόρφωσης σχετικά με τις αποστρατικοποιήσεις τότε θα ξεκινήσει τη διαδικασία «συζητήσεων». Ούτε και σε αυτό το σημείο ο κ. Τσαβούσογλου ψεύδεται επειδή: α) από τη δεκαετία του ’70 η Τουρκία έχει δείξει ότι δεν διστάζει να δράσει/ενεργήσει (κι όχι απλά κοινοποιήσει ένα πρόβλημα) όταν αξιολογεί ότι κάποια δεδομένα δεν την ωφελούν σε σχέση με την Ελλάδα, β) απόδειξη του προηγούμενου είναι τα πολλαπλά συμβάντα της τελευταίας 50ετίας που φανερώνουν ότι η μορφή της «συζήτησης» που επικαλείται ο τούρκος υπουργός δεν είναι μόνο η παραδοσιακή μια, δηλαδή η επίσημη διπλωματία, αλλά αντίθετα ποικίλει: μυστική διπλωματία/κεκαλυμμένες δράσεις (ζήτημα Οτσαλάν), στρατιωτική βία (διπλή εισβολή στην Κύπρο, κατοχή), απειλή χρήσης στρατιωτικής βίας (casus belli), χρήση ασύμμετρων εργαλείων (γεγονότα Έβρου/προσφυγικό/μεταναστευτικό), άσκηση πιέσεως για παγίωση de facto καταστάσεων (Χόρα, Σισμίκ, Ίμια, Oruc Reis/ΑΟΖ), εσκεμμένες διαχρονικές παρενοχλήσεις κι αμφισβητήσεις στο FIR (δυστυχώς όχι αναίμακτα για την ελληνική πλευρά). Σε αυτό το σημείο τελειώνουν οι αλήθειες των δηλώσεων του κ. Τσαβούσογλου.

Αναλήθειες

   Θα περίμενε κανείς σε αυτή την παράγραφο να χρησιμοποιηθεί ο τίτλος «Ψεύδη» ή «Ψέματα» σε αντίθεση με τον τίτλο της προηγούμενης παραγράφου. Εν τούτοις σκόπιμα χρησιμοποιείται ο όρος «Αναλήθειες», δηλαδή έννοια που δεν ενέχει δόλο, κι όχι «Ψεύδη» ή «Ψέματα», δηλαδή έννοιες που περιλαμβάνουν την εσκεμμένη διαστρέβλωση της αλήθειας. Γιατί πράγματι ο κ. Τσαβούσογλου μιλάει στο συντριπτικό κομμάτι των δηλώσεών του αναληθώς και θέλω να ελπίζω ότι το κάνει λόγω μη ορθής κατάρτισης των συμβούλων του (τους οποίους οφείλει να αντικαταστήσει άμεσα διότι πρωτίστως εκτίθεται ο ίδιος) κι όχι λόγω δόλιας και σκόπιμης διαστρέβλωσης της αλήθειας από μέρους του ή των συμβούλων του. Πιο συγκεκριμένα:

Λήμνος - Σαμοθράκη

   Το άρθρο 12 της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης επικυρώνει την πλήρη κυριαρχία των δυο νησιών στην Ελλάδα. Δεν αναφέρεται ΠΟΥΘΕΝΑ η υπό όρους κυριαρχία με την προϋπόθεση της αποστρατικοποίησης. Με άλλα λόγια δεν αναγράφεται ΣΕ ΚΑΝΕΝΑ ΣΗΜΕΙΟ ότι η Ελλάδα προκειμένου να έχει πλήρη κυριαρχία πρέπει να κρατά τα νησιά αποστρατικοποιημένα αλλιώς θα αμφισβητείται η κυριαρχία της πάνω σε αυτά. Η κυριαρχία των εν λόγω νησιών επανεπικυρώθηκε πλήρως, άνευ όρων, αδιαίρετα κι οριστικά στην Ελλάδα μέσω του άρθρου 12. Λανθασμένα λοιπόν ο κ. Τσαβούσογλου συνδέει την αποστρατικοποίηση με την πλήρη κυριαρχία.

  Στο άρθρο 4 της Σύμβασης της Λωζάνης για το καθεστώς των Στενών αναγράφεται ότι η Λήμνος, η Σαμοθράκη και συγκεκριμένα τουρκικά εδάφη στη ζώνη των Στενών ουδετεροποιούνται, δηλαδή αποστρατικοποιούνται. Εν τούτοις η Σύμβαση αυτή, η οποία αποτελεί τμήμα της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης, αντικαταστάθηκε από τη Σύμβαση του Μοντρέ, η οποία αφενός εξακολουθεί και βρίσκεται εν ισχύ κι αφετέρου ορίζει εκ νέου το καθεστώς των Στενών. Η συγκεκριμένη Σύμβαση στο προοίμιο αναφέρει ρητά ότι οι υπογράφοντες αποφάσισαν να αντικαταστήσουν τη Σύμβαση της Λωζάνης του καθεστώς των Στενών με την παρούσα Σύμβαση, δηλαδή αποφάσισαν να αντικαταστήσουν το συγκεκριμένο τμήμα της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης που σχετίζεται με τη ρύθμιση του καθεστώτος των Στενών. Αυτό σημαίνει ότι έπαψε η υποχρέωση αποστρατικοποίησης από μέρους της Ελλάδας για τα νησιά Λήμνου και Σαμοθράκης και από μέρους της Τουρκίας για τη ζώνη των Στενών.

   Τα παραπάνω αποδεικνύουν ότι η Ελλάδα με τη Σύμβαση του Μοντρέ έχει κάθε δικαίωμα εξοπλισμού των δυο νησιών. Η Τουρκία δέχθηκε αμέσως τις νομικές συνέπειες της Συνθήκης του Μοντρέ και αυτό φαίνεται από τη θέση του τότε Υπουργού Εξωτερικών της Τουρκίας, Rustu Aras, απευθυνόμενος προς την Τουρκική Εθνοσυνέλευση με την ευκαιρία της κύρωσης της Συμβάσεως του Μοντρέ: «Οι διατάξεις που αφορούν τις νήσους Λήμνο και Σαμοθράκη, οι οποίες ανήκουν στη γειτονική μας και φιλική χώρα Ελλάδα και είχαν αποστρατικοποιηθεί κατ' εφαρμογήν της Σύμβασης της Λωζάνης του 1923, επίσης καταργήθηκαν με τη νέα Σύμβαση του Μοντρέ και αυτό μας ευχαριστεί ιδιαίτερα» (Εφημερίδα των πρακτικών της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, τεύχος 12, 31 Ιουλίου 1936, σελ. 309).

Μυτιλήνη – Σάμος – Χίος - Ικαρία

   Το άρθρο 12 της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης επικυρώνει την πλήρη κυριαρχία των τεσσάρων νησιών στην Ελλάδα. Στο άρθρο 13 παρ. 1 της ίδιας Συνθήκης αναγράφεται η υποχρέωση της Ελλάδας της μη εγκατάστασης οχυρωματικών έργων και ναυτικών βάσεων στα εν λόγω νησιά και ΠΟΥΘΕΝΑ δεν αναγράφεται καθεστώς αποστρατικοποίησης. Ενισχυτική του προηγούμενου είναι η παρ. 3 του ίδιου άρθρου, η οποία συγκεκριμένα αναφέρει ότι οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις θα περιοριστούν στον συνήθη αριθμό καλούμενων για στρατιωτική υπηρεσία, οι οποίες μάλιστα δύνανται να εκπαιδεύονται επί τόπου. Κατόπιν αυτού, πώς είναι δυνατόν κανείς να μιλά για καθεστώς αποστρατικοποίησης όταν ρητά η Συνθήκη αναφέρει για ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις πάνω στα συγκεκριμένα νησιά με δυνατότητα εκπαιδεύσεως;

   Επιπρόσθετα η ελληνική πλευρά από την υπογραφή της Συνθήκης τηρεί τις δεσμεύσεις της αναφορικά με τη μη εγκατάσταση ναυτικών βάσεων και οχυρωματικών έργων στα τέσσερα νησιά. Αντίθετα η Τουρκία δεν τηρεί τις δεσμεύσεις της. Ειδικότερα στην παρ. 2 του ίδιου άρθρου αναγράφεται ότι η μεν Ελλάδα υποχρεούται να απαγορεύει τη στρατιωτική αεροπλοΐα της να υπερίπταται του εδάφους της ακτής της Ανατολίας, δηλαδή των μικρασιατικών παραλίων, η δε Τουρκία υποχρεούται να απαγορεύει τη στρατιωτική αεροπλοΐα της να υπερίπταται των τεσσάρων νησιών. Η Ελλάδα τηρεί ανελλιπώς αυτή την υποχρέωση (πότε αλήθεια διεξήχθησαν αερομαχίες μεταξύ ελληνικής και τουρκικής πολεμικής αεροπορίας άνωθεν Σμύρνης ή Περγάμου;) ενώ η Τουρκία είναι διεθνώς γνωστό ότι συστηματικά επί ετών υπερίπταται των 4 νησιών με την πολεμική αεροπορία της άνευ αδείας της ελληνικής πλευράς παραβιάζοντας το FIR Αθηνών, παραβαίνοντας κανόνες εναερίου κυκλοφορίας και το κυριότερο μη τηρώντας τις δεσμεύσεις της σχετικά με τη Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάνης.

   Αποδεικνύεται αναληθής για άλλη μια φορά λοιπόν ο κ. Τσαβούσογλου λέγοντας ότι η Ελλάδα παραβιάζει τους όρους της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης για το καθεστώς αποστρατικοποίησης. Το αντίστροφο σίγουρα συμβαίνει επί ετών κι είναι ιδιαιτέρως λυπηρό, στα όρια του προκλητικού, να διαστρεβλώνεται τόσο πολύ η αλήθεια ώστε το άσπρο να παρουσιάζεται ως μαύρο.

Δωδεκάνησα

  Στο Τμήμα V, άρθρο 14, παρ. 1 της Συνθήκης Ειρήνης των Παρισίων, η οποία βρίσκεται σε ισχύ, η Ιταλία εκχωρεί στην Ελλάδα την πλήρη κυριαρχία των Δωδεκανήσων καθώς και τις παρακείμενες νησίδες αυτών, ό,τι αντίστοιχα συμβαίνει με τα προηγούμενα έξι νησιά στη Συνθήκη της Λωζάνης. Δεν αναφέρεται κι εδώ ΠΟΥΘΕΝΑ η υπό όρους κυριαρχία με την προϋπόθεση της αποστρατικοποίησης. Όπως και προηγουμένως δεν αναγράφεται ΣΕ ΚΑΝΕΝΑ ΣΗΜΕΙΟ ότι η Ελλάδα προκειμένου να έχει πλήρη κυριαρχία των Δωδεκανήσων πρέπει να κρατά τα νησιά αυτά αποστρατικοποιημένα αλλιώς θα αμφισβητείται η κυριαρχία της πάνω σε αυτά. Η κυριαρχία των εν λόγω νησιών εκχωρήθηκε πλήρως, άνευ όρων, αδιαίρετα κι οριστικά στην Ελλάδα μέσω του άρθρου 14. Λανθασμένα πάλι ο κ. Τσαβούσογλου συνδέει την αποστρατικοποίηση με την πλήρη κυριαρχία.

  Στην παρ. 2 του ίδιου άρθρου αναφέρεται ότι τα ανωτέρω νησιά αποστρατικοποιούνται. Σχετικά με τους τουρκικούς ισχυρισμούς περί αυτής της αποστρατικοποίησης πρέπει να αποτυπωθούν όμως τα εξής:

• Η Ελλάδα διατηρεί στα Δωδεκάνησα δυνάμεις εθνοφυλακής κι όχι τακτικό στρατό, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον εξοπλισμό, την αριθμητική δύναμη και την ισχύ των συγκεκριμένων τμημάτων.
• Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Συνθήκης των Παρισίων. Σύμφωνα με τα άρθρα 34-38 της Συνθήκης της Βιέννης (η Συνθήκη που ρυθμίζει τις Συνθήκες) οι διεθνείς Συνθήκες δεν ωφελούν ούτε βλάπτουν τρίτα μέρη (μέρη που δεν έχουν υπογράψει κάποια Συνθήκη), δηλαδή δεν δημιουργούν στα τρίτα μέρη ούτε δικαιώματα ούτε υποχρεώσεις επειδή αυτά παράγονται μόνο για τα συμβαλλόμενα μέρη. Με απλά λόγια η Τουρκία δεν έχει νομικό έρεισμα επικαλούμενη μια Συνθήκη στην οποία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος. Σημειωτέον ότι ΚΑΝΕΝΑ από τα συμβαλλόμενα κράτη της εν λόγω Συνθήκης δεν έχει καταγγείλει την Ελλάδα για παραβίαση των υποχρεώσεών της. Το οξύμωρο είναι ότι το επιχείρημα της μη παραγωγής δικαιωμάτων κι υποχρεώσεων από μη συμμετοχή σε μια Συνθήκη είναι η κεντρική λογική πάνω στην οποία κινείται η Τουρκία επί σειρά ετών μη υπογράφοντας και επικυρώνοντας τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας, θεωρώντας ότι αυτό της προσδίδει έναν βαθμό ελευθερίας σχετικά με τις θαλάσσιες οριοθετήσεις (χωρικά ύδατα, υφαλοκρηπίδα, ΑΟΖ στο Αιγαίο).
• Το καθεστώς αποστρατικοποίησης το 1947 στα Δωδεκάνησα προβλέφθηκε μετά από ισχυρή πίεση της τότε ΕΣΣΔ κι αποσκοπούσε σε εξυπηρέτηση πολιτικών στόχων της. Τα μετέπειτα χρόνια, με τη δημιουργία των δυο στρατιωτικών συνασπισμών (ΝΑΤΟ και Συμφώνου της Βαρσοβίας), στην πράξη όλα τα καθεστώτα αποστρατικοποίησης που προβλέπονταν από τη Συνθήκη των Παρισίων έχασαν το νόημά τους λόγω της έντασης του Ψυχρού Πολέμου. Πρώτο παράδειγμα η Ιταλία, η οποία μονομερώς διακήρυξε το 1951 ότι απαλλάσσεται από τις δεσμεύσεις της αποστρατικοποίησης των νησιών Pelagosa, Pantelaria, Πελάγιων νήσων και Pianosa που της επιβλήθηκαν με τη Συνθήκη.
• Τα καθεστώτα αποστρατικοποίησης, βάσει του διεθνούς δικαίου, βασίζονται στην αρχή της ΑΜΟΙΒΑΙΟΤΗΤΑΣ. Ποιου είδους αμοιβαιότητα όμως επιδεικνύει επί 50 έτη η Τουρκία όταν: α) το 1974 εισέβαλε στρατιωτικά στην Κύπρο και εξακολουθεί από τότε παρανόμως να κατέχει ξένο έδαφος, κατά παράβαση των ψηφισμάτων του ΣΑ και του ΟΗΕ, β) αμφισβητεί ανοιχτά τα νόμιμα θαλάσσια σύνορα της Ελλάδας στο Αιγαίο, γ) διατηρεί από τη δεκαετία του ’70 τεράστια στρατιωτική δύναμη ανεπτυγμένη στα μικρασιατικά παράλια, ακριβώς απέναντι από τα ελληνικά νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (Στρατιά Αιγαίου). Η τουρκική πλευρά ισχυρίζεται ότι η ύπαρξη της Στρατιάς λειτουργεί αμυντικά, παρ’ όλα αυτά οι πολυάριθμες αποβατικές ασκήσεις και ο επιθετικός εξοπλισμός της συνηγορούν σε επιθετικό δόγμα και κατάκτηση εδάφους παρά σε αμυντικό δόγμα και διατήρηση εδάφους, δ) απειλεί την Ελλάδα με πόλεμο (casus belli) σε περίπτωση που αυτή κάνει χρήση του νόμιμου δικαιώματος επέκτασης των χωρικών υδάτων από 6νμ στα 12 νμ.
• Κατόπιν όλων των παραπάνω, η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να προπαρασκευαστεί αμυντικά για να προστατεύσει, ως πλήρης κυρίαρχος, το έδαφος που της ανήκει και απειλείται. Το δικαίωμα της νόμιμης άμυνας, εφόσον οι επιθετικές ενέργειες άλλου κράτους αποδεικνύονται χωρίς αμφιβολία (στη συγκεκριμένη περίπτωση αδιαμφισβήτητα το έπραξε και συνεχίζει να το πράττει η γείτονα χώρα), προβλέπεται από το άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ.

Τελευταίες Σκέψεις

  Οι δηλώσεις του κ. Τσαβούσογλου στο συντριπτικό τμήμα τους είναι αναληθείς, νομικά ανυπόστατες και ατεκμηρίωτες. Η αλήθεια είναι ότι η Τουρκία επιθυμεί να θέσει το ζήτημα των αποστρατικοποιήσεων σε πολιτική βάση κι όχι σε νομική επειδή γνωρίζει ότι σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο βρίσκεται σε δυσμενή θέση. Από τη δεκαετία του ’70 οι εκάστοτε τουρκικές πολιτικές ηγεσίες άρχισαν να αντιλαμβάνονται τις υπογραφείσες Συνθήκες ως επιζήμιες για το εθνικό τους συμφέρον και πλέον επιθυμούν αλλαγή του παρόντος status quo για τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την Τουρκία ως αναθεωρητικό κράτος και παράγοντα αστάθειας στην ΝΑ Μεσόγειο. 

   Το ότι η Ελλάδα διαθέτει ατράνταχτα νομικά επιχειρήματα υπέρ της δεν δικαιολογεί εφησυχασμούς. Η διεθνής πολιτική μιας χώρας, προκειμένου να είναι επιτυχής, οφείλει να κινείται πολυεπίπεδα, δεδομένου του άναρχου και χαώδους σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Για παράδειγμα η διπλωματική δραστηριότητα θα πρέπει να συνδυάζεται με μεσο-μακροπρόθεσμες δράσεις στρατιωτικής προπαρασκευής, κοινωνικής επαγρύπνησης, οικονομικής ανάπτυξης και δημιουργίας συμμαχιών. Η τουρκική επιθυμία αλλαγής του status quo στο Αιγαίο δεν πρέπει να αποτελεί βραχυπρόθεσμο πρόβλημα πολιτικής ή διπλωματικής διαχείρισης από τις εκάστοτε ελληνικές πολιτικές ηγεσίες αλλά ζήτημα εθνικής ασφάλειας, το οποίο αφορά ζωτικά ελληνικά συμφέροντα, που με τη σειρά τους συνδέονται με την υπόσταση του ίδιου του ελληνικού κράτους.