Αγαπητά μας μέλη. Φίλες και Φίλοι. Ατυχώς, οι υγειονομικές συνθήκες και τα απαγορευτικά μέτρα δεν επιτρέπουν να οργανώσουμε και φέτος, στις 30 Ιανουαρίου, την καθιερωμένη γιορτή της «ημέρας των γραμμάτων», να βραβεύσουμε αριστούχους μαθητές και σπουδαστές και να αποδώσουμε τη δέουσα τιμή στους 3 Ιεράρχες, τον Μέγα Βασίλειο, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, «τους τρεις μεγίστους φωστήρας της τρισηλίου θεότητος».
Όμως, την ημέρα αυτή, ας αναλογιστούμε το «πνεύμα» του εορτασμού και την πεμπτουσία του φωτεινού παραδείγματος και της διδασκαλίας τους.
Η «γιορτή των 3 Ιεραρχών»
Το Ελληνικό κράτος, με αφορμή την αναθεώρηση του Οργανισμού του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου των Αθηνών, το 1911, επέλεξε και έκτοτε προβάλλει και τιμά τους 3 Ιεράρχες ως προστάτες των γραμμάτων, θεσμοθετώντας ως εκπαιδευτική την έως τότε εκκλησιαστική εορτή και αυτονομώντας την από το εκκλησιαστικό εορτολόγιο. Στα πρόσωπα των 3 Ιεραρχών ήθελε να υποδείξει πρότυπα παιδείας, αρετής και κοινωνικής προσφοράς. Γιατί ο καθένας τους, δεν ήταν μόνο επιστήμονας, φιλόσοφος, χαρισματικός ηγέτης, χειμαρρώδης ρήτορας, κληρικός με βαθιά θεολογική μόρφωση, ασκητής (παρότι και οι 3 ήσαν γόνοι πλούσιων οικογενειών), ακαταπόνητος κοινωνικός εργάτης. Ο καθένας τους ήταν όλα τα παραπάνω μαζί, σε μιά ιδανική σύζευξη υψηλής ελληνικής παιδείας και ακλόνητης χριστιανικής πίστης.
Τις αρετές τους αυτές, όμως, δεν τις κράτησαν ως περίκλειστη ατομική περιουσία. Τις διέθεσαν για να τις διδάξουν, με λόγια και με έργα, στο λαό, υπηρετώντας τον πιστά, με όλο τους το είναι. Και, κυρίως, προσφέροντας βοήθεια στους αδύναμους, τους στερημένους, τους πονεμένους. Δίδαξαν με πάθος την αγάπη, την κατανόηση, τη φιλαλληλία. « Δός άρτον τω πεινώντι, ιμάτιον τω γυμνώ, σκέπην τω ξένω. Ουκ έχεις οβολόν; Δός ποτήριον ψυχρού ύδατος».
Αφοσιωμένοι μέχρι τέλους στη διακονία της κοινωνίας, καταπονημένοι όμως από τη σωματική και πνευματική άσκηση, εγκατέλειψαν την επίγεια ζωή, αλλά το έργο τους αναδείχθηκε, όπως ο σπόρος του σιταριού που κρύβεται κάτω από τη γη και το χιόνι τους μήνες του χειμώνα, προετοιμάζοντας τον ευλογημένο καρπό του θερισμού. Έτσι, η διδαχή τους, αντέχοντας στο πέρασμα των αιώνων, παρέμεινε ως οικουμενικός και πανανθρώπινος κώδικας ενάρετης ζωής.
Σοφή και φωτισμένη, λοιπόν, η επιλογή των 3 Ιεραρχών, για να τιμηθεί η συμβολή τους στα γράμματα και, συγχρόνως, να εκπέμπoνται από και προς την εκπαιδευτική κοινότητα, αυτή την ημέρα κάθε χρόνου, τα μηνύματα, του Μεγάλου Βασιλείου «Παιδεία μόνον των κτημάτων αναφαίρετον και ζώντι και τελευτήσαντι παραμένουσα», του Ιωάννου Χρυσοστόμου «Και γαρ άτοπον, την μεν οικίαν μηδέποτε ανέχεσθαι εν εσπέρα χωρίς λύχνου και φωτός οράν, την δε ψυχήν έρημον διδασκαλίας οράν» και του Γρηγορίου του Θεολόγου « πρώτιστον των αγαθών, παιδείαν κτώμεθα».
Και ποιά είναι η αξία της παιδείας, αυτή που κάνει τη διαφορά του «πεπαιδευμένου» από τον «απαίδευτο»; Η παιδεία, ως γνωστικό απόθεμα και αξιακό υπόβαθρο, αναπτύσσει τις διανοητικές δυνάμεις του ανθρώπου, διευρύνει τους πνευματικούς του ορίζοντες, καλλιεργεί την κριτική του ικανότητα και τον ασκεί στο διάλογο και στην πειθώ. Εκλεπτύνει τα αισθητικά του κριτήρια, τον καθιστά ικανό να αναγνωρίζει το ωραίο, το δίκαιο, το ανθρώπινο και, συγχρόνως, όλα αυτά να έχει τη διανοητική και αισθητική ικανότητα να τα απολαμβάνει. Διαπλάθει το ήθος του ανθρώπου και, με την προβολή υψηλών ηθικών προτύπων, τον οδηγεί στην αυτοσυνειδησία.
Εν τέλει, η παιδεία είναι το στήριγμα της ζωής μας. «Βακτηρία εστί γαρ παιδεία βίου», όπως λέγει ο Μένανδρος στο διασωζόμενο στην Παλατινή Ανθολογία επίγραμμά του.
Τα διδάγματα των 3 Ιεραρχών είναι, αναμφίβολα, διαχρονικά. Κατανίκησαν το χρόνο και παραμένουν φωτεινά. Και οφείλουμε, εμείς οι πρεσβύτεροι, ιδιαίτερα οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί, να τα διατηρούμε ακόμη πιό φωτεινά, για να φωτίζουν τις ψυχές, τις δικές μας και των παιδιών μας, προεχόντως στη σημερινή εποχή, που οι σειρήνες της έκπτωσης των ηθικών αξιών και της κυριαρχίας του ατομικισμού παραμονεύουν.
Ο εορτασμός της «ημέρας των γραμμάτων» στον Πόντο
Στα χρόνια της άνθησης της εκπαίδευσης στον Πόντο, κυρίως στο διάστημα από το 1860 μέχρι το 1915, η γιορτή των γραμμάτων εορταζόταν με ξεχωριστή τιμή από όλες τις ποντιακές κοινότητες.
Μετά τη Θεία Λειτουργία, με τα εξαπτέρυγα και την εικόνα των Αγίων, ο κλήρος και οι ιεροψάλτες, οι δημογέροντες και οι σχολικοί έφοροι, οι διδάσκαλοι και οι μαθητές, και μαζί όλοι οι κάτοικοι, κατευθύνονταν προς το σχολείο, όπου πραγματοποιούνταν η λαμπρή τελετή προς τιμήν της Παιδείας και των λειτουργών της. Στη διάρκεια της τελετής εκφωνούνταν ο πανηγυρικός της ημέρας, απαγγέλλονταν ποιήματα και ψάλλονταν εκκλησιαστικοί ύμνοι από τους μαθητές. Επίσης, γινόταν από τη Δημογεροντία η βράβευση των μαθητών που είχαν αριστεύσει και δίνονταν δώρα στους εκπαιδευτικούς από τους γονείς των παιδιών. Η γιορτή έκλεινε με το μοίρασμα των κολλύβων και το απολυτίκιο των τριών Ιεραρχών.
Από τα αποθησαυρίσματα που διασώθηκαν, από ομιλίες φωτισμένων δασκάλων, παραθέτουμε ενδεικτικά ένα απόσπασμα (με την ορθογραφία του πρωτοτύπου) ομιλίας του δασκάλου Ιωάννη Ε. Λαζαρίδη (1920, Μεταλλείο Ταύρου).
«Ανέτειλε και πάλιν η των Τριών της οικουμένης φωστήρων, ημέρα καθ’ ην φαιδροί και υπερήφανοι συνήλθομεν άπαντες εις το ιερόν των Μουσών τούτο τέμενος. Φιλόμουσος ομήγυρι και αγαπητοί συνάδελφοι, όσοι τον μέγαν και ιερόν υπέρ της εν Χριστώ ελληνοπρεπούς μορφώσεως των τέκνων της πεφιλημένης πατρίδος αγώνα αγωνιζόμεθα, αφού από πρωίας εις την αγίαν του Χριστού Εκκλησίαν ετελέσαμεν το προς τον Πλάστην οφειλόμενον καθήκον θρησκευτικόν, συνήλθομεν ήδη και ενταύθα εν τω αγλαώ τούτω ενδιαιτήματι ίνα εν πνεύματι και αληθεία πανηγυρίσωμεν την φαεσφόρον μνήμην των τριών μεγίστων διδασκάλων… Διότι η μεγάλη αύτη εορτή δεν είναι μόνον εκκλησιαστική πανήγυρις αλλά και εορτή εθνική και δη μεγάλη. Η σήμερον εορτή είναι και της πατρίδος απάσης, μάλλον δε παντός του γένους, ελευθέρου, δούλου και αυτού του εν τη διασπορά, περίσεμνος εορτή…
…Θαρσείτε όθεν αγαπητοί συνάδελφοι, αγωνιζόμεθα τον ευγενέστερον και ιερώτερον των αγώνων καθ’ ότι η νεολαία ην μας ενεπιστεύθησαν, αύτη εις το μέλλον θα υπάρξη ως φύραμα ζύμης της μετέπειτα γενεάς εν η, ως ελπίζομεν, θέλουσι εκλείψη τα παντί πεπολιτισμένω ανθρώπω ανέκτροπα πάθη ήτοι μίσος, απαιδευσία, αμάθεια…
…επί τούτοις ενθέρμως απευθύνω προς πάντας υμάς την θερμοτάτην παράκλησιν τήνδε: Αγαπήσατε εξ όλης ψυχής και καρδίας τα σχολεία, τα οποία είναι το φωτίζον και καθοδηγούν τον άνθρωπον, φάρος εν μέσω των πικρών δοκιμασιών του βίου. Αγαπήσατε τα σχολεία και τα γράμματα, τα οποία προπαρασκευάζουσι την πραγματικήν ευτυχίαν των τέκνων ημών…
…ημείς ζώντες υπηρετήσωμεν ως καλοί στρατιώται, αγωνιζόμενοι κατά της απαιδευσίας, της αμαθείας και πνευματικού σκότους, αναπτύσσοντες, διαπλάθοντες, μορφούντες τα τέκνα της πατρίδος. Διότι ούτω μόνον δυνάμεθα να τιμήσωμεν επαξίως την ιεράν μνήμην των μεγάλων της Εκκλησίας και του Ελληνισμού διδασκάλων…διότι μη λησμονήσωμεν ω συνάδελφοι ότι “ος δ’αν ποιήση και διδάξη, ούτος μέγας κληθήσεται εν τη Βασιλεία των Ουρανών”».
Αγαπητά μέλη. Αγαπητοί φίλοι.
Σε εύθετο χρόνο, μόλις οι συνθήκες το επιτρέψουν, θα τιμήσουμε την «ημέρα των γραμμάτων» οργανώνοντας ειδική εκδήλωση για την εκπαίδευση στον Πόντο, με αναφορά στις διακυμάνσεις ακμής και παρακμής της, καθόλη τη διάρκεια, από την άλωση της Κωνσταντινούπολης μέχρι τον ξεριζωμό από τις πατρογονικές εστίες των προγόνων μας στον Πόντο.
Να έχετε όλες / όλοι την υγεία σας, εσείς και οι οικογένειές σας.
Για το Διοικητικό Συμβούλιο
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΥΣΑΡΙΔΗΣ
Η ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ, ΑΝΑΤΟΛΗ ΜΕΝΤΕΣΙΔΟΥ
