Του Παναγιώτη Μωυσιάδη
Ξημέρωσε μια ηλιόλουστη μέρα του Οκτώβρη του 1940. Οι Ανατολικιώτες σηκώθηκαν πρωί και αφού έζεψαν τα κάρα τους, βγήκαν στον κάμπο για το καθιερωμένο όργωμα των χωραφιών. Τα παιδιά του Δημοτικού Σχολείου, αγόρια και κορίτσια, πήραν από ένα καυσόξυλο στο ένα χέρι, την πάνινη τσάντα στο άλλο και κατέφθασαν στο νεόχτιστο Δημοτικό Σχολείο του χωριού. Η διοικητική ελίτ του χωριού, αποτελούμενη από τον πρόεδρο και τους κοινοτικούς παράγοντες, συγκεντρώθηκαν έξω από το καφενείο του Ιωσηφίδη Κυριάκου, όπου λειτουργούσε το κοινοτικό ραδιόφωνο μάρκας Bella.
Το ραδιόφωνο αυτό ήταν το πρώτο του χωριού, που εφοδιάστηκε η οργάνωση ΕΟΝ Ανατολικού, που εκείνη την περίοδο στεγάζονταν στο καφενείο του Σακκάκου (πρώην Τσαούση). Το 1940 το κοινοτικό συμβούλιο είχε στερεώσει το ραδιόφωνο πάνω στην ακακία της πλατείας προκειμένου να ενημερώνονται οι κάτοικοι για τα γεγονότα του Β’ παγκόσμιου πολέμου, που μαίνονταν στην Ευρώπη. Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου, στις 09:30 πμ. διέκοψε το πρόγραμμα του και άρχισε να ανακοινώνει την κήρυξη του πολέμου με την Ιταλία.:
Εδώ ραδιοφωνικός σταθμός Αθηνών. Έκτακτο ανακοινωθέν. Αι ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσβάλλουν από της 5.30 πρωινής της σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους».
Ξαφνικά όλοι οι θαμώνες του καφενείου, σηκώθηκαν από τα τραπέζια και άρχιζαν να ζητωκραυγάζουν «ζήτω ο πόλεμος, θάνατος στους μακαρονάδες, κάτω ο φασισμός». Η ενθουσιώδης μεσοπολεμική ελίτ του Ανατολικού διαπνεόμενη από εθνικά και αντιφασιστικά ιδεώδη ενθουσιασμένη από την εθνεγερτική φωνή του παρουσιαστή, εξέφρασαν εκείνη την στιγμή τα πατριωτικά αισθήματα όλων των Ελλήνων. Πόσες άλλες παρόμοιες αντιδράσεις των ελλήνων του 1940 εκδηλώθηκαν στα προσφυγοχώρια της πατρίδας μας την κρίσιμη εκείνη στιγμή…!
Οι πρώτοι ακροατές του πολεμικού ανακοινωθέντος ήταν οι: Τσαούσης Μανώλης, Παυλίδης Σάββας, Αποστολίδης Θεόδωρος, Παυλίδης Ελευθέριος, Τσεπέλης Γρηγόρης. Σπυρίδης Κωνσταντίνος.
Το 1940, μόλις ξέσπασε ο πόλεμος, όλοι οι έφεδροι του Ανατολικού με τα φύλα πορείας στα χέρια ξεκίνησαν πρόθυμα και ο καθένας, με όποιο μέσο βρήκε, πήγε στην Κοζάνη και κατατάχθηκε στις εμπόλεμες μονάδες του ελληνικού στρατού, που αναχώρησαν για το μέτωπο.
Οι έφεδροι του Ανατολικού εντάχθηκαν οι περισσότεροι στο 28ο σύνταγμα πεζικού. Η συμμετοχή τους και η συμβολή τους στις πρώτες νίκες ήταν καθοριστικές και η αναφορά σήμερα των ονομάτων τους αποτελεί ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη τους.
Καταγράφω τα ονόματά τους όπως μου τα απαρίθμησε ο συμπατριώτης τους συμπολεμιστής, Σακάκος Νικόλαος:
Αμανατίδης Μίλτος, Ανδρεάδης Ανδρέας, Ανδρεάδης Γεώργιος, Αντωνάκος Δημήτρης, Γαβριηλίδης Ιωάννης, Γαβριηλίδης Νίκος, Γιακουμάκος Αλέκος, Δεληδήμος Δημήτρης, Δεληδήμος Φώτης, Δεληδήμος Κώστας, Δημητριάδης Δημήτρης, Δημητριάδης Ηλίας, Ελευθεριάδης Γιώργος, Ελευθεριάδης Κώστας, Ελευθεριάδης Λευθέρης, Ευθυμιάδης Ηλίας, Ζαφειρίδης Στράτος, Ζιρπιάδης Τάσος, Ηλιάδης Θεόδωρος, Ιωσηφίδης Ιωάννης, Ιωσηφίδης Ιωσήφ, Ιωσηφίδης Πολυχρόνης, Ιωσηφίδης Σπύρος, Κάβουρας Σάββας, Κάβουρας Νίκος, Καλαϊτσίδης Αχιλλέας, Καπετούρης Μιχάλης, Καπλανίδης Τάσος, Καραγιάννης Γεώργιος, Καραγιαννίδης Τάσος, Καραγιαννίδης Ιορδάνης, Καραμανλής Θανάσης, Καραχρήστος Θανάσης, Κατσάκος Γεώργιος ,Κοβλακάς Νίκος, Κολοβάκος Γεώργιος, Κολοβάκος Θανάσης, Κουσουντίδης Αργύρης, Κουσουντίδης Στράτος, Κυρμάνης Δημήτρης, Λιακάκος Γιώργος, Μαυρίδης Νίκος, Μιμικάκος Σωτήρης, Μιμικάρας Γιάννης, Μιμικάρας Διαμαντής, Μιμιλίδης Πέτρος, Μιχαηλίδης Θόδωρος, Μουρατίδης Νίκος, Μπουγιούκας Τάσος, Μωυσιάδης Ιωάννης, Ξανθόπουλος Γεώργιος, Παγκάκος Στέλιος, Παπαδημητρίου Θωμάς, Παπαδημητρίου Στράτος, Παπαπαυλίδης Κωσταντίνος, Παπαδόπουλος Δημήτρης, Παπαδόπουλος Θεόφιλος, Παπαδόπουλος Κυριάκος, Παπαδόπουλος Τάσος, Παπαδόπουλος Χρήστος, Πατμανίδης Γιάννης, Παυλίδης Κοσμάς, Παυλίδης Παναγιώτης, Παυλίδης Σάββας, Πετρίδης Χαράλαμπος, Πρασάκος Χαράλαμπος, Σακελάρης Γεώργιος, Σακάκος Νικός, Σαρασλανίδης Βασίλης, Σαρασλανίδης Ιορδάνης, Σιδερίδης Παναγιώτης, Σιδηρόπουλος Αρχιμήδης, Σολομίδης Αντρέας, Σολομίδης Νίκος, Σουμελίδης Αλέκος, Σπυρίδης Σπύρος, Σταμάκος Δημήτρης, Σταμπουλίδης Μωυσής, Στεφανίδης Ιορδάνης, Στεφανίδης Λάζαρος, Στεφανίδης Γιάννης, Ταζίδης Δημήτρης, Ταταρίδης Παναγιώτης, Τσακαλίδης Θανάσης, Τσακιρίδης Δημήτρης,Τσαούσης Νίκος, Τσαούσης Χαράλαμπος, Χ/Αθανασίου Αλέξανδρής., Χ/Γιαννάκος Γαρουφαλής., Χ/Γιαννάκος Δημήτρης, Χολίδης Νίκος, Χοστελίδης Βασίλης, Θεοχαράκος Θεοχάρης.
Από τους στρατιώτες αυτούς, που συμμετείχαν στον πόλεμο, πολλοί τραυματίστηκαν, ενώ δέκα δε γύρισαν πίσω. Άφησαν τα κορμιά τους πάνω στα χιονισμένα και αφιλόξενα βουνά της Αλβανίας, χωρίς ποτέ να περισυλλεγούν και να ταφούν, όπως είθισται για κάθε νεκρό.
Οι μαρτυρίες των επιζησάντων επιβεβαιώνουν χωρίς καμιά αμφιβολία την άποψη αυτή.
Ας αφήσουμε τον Παυλίδη Σάββα, στρατιώτη του υγειονομικού, να μας αφηγηθεί στην ποντιακή διάλεκτο τις μαρτυρίες του από το μέτωπο.
«Ο Ανδρεάδης ο Αλέκον με δύο στρατιώτας επήγαν ‘ς σην πηγήν του νερού να γομών’νε τα παγούρια τουν… εκεικά και τοι τρεις πα εσκότωσάν ατς οι Ιταλοί. Έτον 17-11-1940. Ατότες εγώ εντάμαν με τον Γρηγοριάδην ας σην Άρδασσαν, επήγαμε και έθαψαμ’ ατς, γιατί έσανε συμπατριώτες εμούν. Έθαψα μ’ ατς απές ‘ς σα κόπρια..! Εκές ολόερα ‘κ’ έτον άλλο μέρος».
Οι νεκροί του αλβανικού πολέμου και ο τρόπος περισυλλογής και ενταφιασμού τους αποτελεί την πιο μελανή σελίδα του σύγχρονου ελληνικού έθνους.
Οι στρατιώτες μας μετά τον ηρωικό τους θάνατό και την υπέρτατη θυσία για την πατρίδα, συνήθως αφήνονταν στο πεδίο των μαχών, βορά των αρπακτικών ζώων και πτηνών. Άλλες φορές θάβονταν τόσο πρόχειρα σε κοπριές και σε λάκκους δίπλα σε χείμαρρους, σε αντίθεση με τους Ιταλούς νεκρούς, που νεκροτομούνταν, τοποθετούνταν σε φέρετρα, στολισμένα με την ιταλική σημαία και παραδίνονταν στους οικείους τους.
Και συνεχίζει ο αφηγητής μας, περιγράφοντας τη μάχη για την κατάληψη του Ιβάν.
«Ο ελληνικός στρατός δεν είχε αξιόμαχα μέσα, ούτε επαρκή πυρομαχικά. Δεν είχε ούτε σύγχρονα αεροπλάνα. Όλα και όλα τα πολυβόλα του να ήταν τριάντα με σαράντα. Όμως στον τομέα, που οι Έλληνες υπερτερούσαν έναντι των Ιταλών, ήταν η ψυχική δύναμη και η παλικάρια τους.
Η κατάκτηση του Ιβάν οφείλεται αποκλειστικά και μόνο στο ψυχικό μεγαλείο και στην ανδραγαθία των στρατιωτών μας.
Μια αυταπάρνηση όμως, που μετά τη νίκη άφησε νεκρούς εκατοντάδες Έλληνες στρατιώτες που προξένησαν όμως μεγάλη καταστροφή στους Ιταλούς.
Με την άτακτη φυγή και οπισθοχώρησή τους οι Ιταλοί άφησαν πίσω τους τρία χιλιόμετρα από πυρομαχικά, αυτοκίνητα και πολυβόλα. Όλα αυτά τα σημαντικά λάφυρα τα έφεραν στη Φλώρινα και αφού τα επισκεύασαν, χρησιμοποιήθηκαν σαν σημαντικός ανεφοδιασμός στον πόλεμο εναντίον τους.… Οι Ιταλοί δεν ήθελαν τον πόλεμο. Ίσως γι’ αυτό δεν πολεμούσαν. Πολλοί στρατιώτες μας είχανε προσβληθεί από γαστρεντερίτιδα και παρέμειναν εγκαταλειμμένοι μέσα σε μάντρες αλβανικές, όπου και πέθαναν.
Ας αφήσουμε τον Παυλίδη Σάββα να μας περιγράψει με τα ποντιακά του, την κατάσταση των στρατιωτών, που αρρώστησαν από γαστρεντερίτιδα:
«Εγώ με πέντε έξ νομάτς επήγαμε να τερούμε, ντο εφτάνε τ’ εμέτερα τα παιδία. Ο Βασιλειάδης Ορέστης και ο Παυλίδης ο Θεμιστοκλής, ερρώστεσαν έτονε ας σην γαστρεντερίτιδαν και εκείσαν εγκαταλειμμένοι σ’ έναν οσπίτ’ απές.
Ετουρτούριζαν ας σην αρρώστιαν κι ας σον κρύον. Ας σο πολλά την ευκοίλιαν, η χρά τουν εχύεν, εγέντανε άμον πανίν. Τα υδρώματα άμον νερόν έτρεχαν από απάν ατουν!.
Μόλις εσέβαμε με τα πολυβόλα απές, εφογώθαν… αλλά άμον ντ’ εδέκαμ’ α’τς λαλίαν εχάραν και εγροίβωσαν απάν εμουν να παίρουμ’ ατς. «Επάρτε ‘μας… επάρτε ‘μας… μ’ αφήνετε ‘μας…επάρτε μας... !».
Δυστυχώς δεν υπήρχε διαταγή για την περισυλλογή των αρρώστων και οι δύο πέθαναν από γαστρεντερίτιδα εκεί στον κρύο τους τάφο.
Ο Δημητριάδης Δημήτριος αφηγούμενος τις εμπειρίες του από το μέτωπο του 40 έλεγε:
Από το 28ον σύνταγμα μόνο 120 στρατιώτες γυρίσαμε στα σπίτια μας…!
Μετά τη λήξη του πολέμου μέχρι και τις μέρες μας το ελληνικό κράτος αδιαφορώντας παντελώς δεν περισυνέλεξε τα οστά των άτυχων στρατιωτών. Ακόμα και σήμερα τα σκυλιά στην Αλβανία ξεθάβουν τα κόκκαλα των πεσόντων του αλβανικού.
Το πανάρχαιο ηθικό χρέος, που μετά από κάθε μάχη γίνονταν ανακωχή για περισυλλογή των νεκρών, δεν τηρήθηκε για τους νεκρούς του 1940.
Όσο η ελληνική πολιτεία δεν θα καταγράψει τα ονόματά τους σε κάποιες χρυσές πλάκες καλό θα είναι αυτά να μνημονεύονται στους πανηγυρικούς των σχολείων και των εκκλησιών.
Εμείς σήμερα τιμώντας τη μνήμη τους, καταγράφουμε τα ονόματα των ηρώων του Ανατολικού, που σκοτώθηκαν στο Αλβανικό μέτωπο και παρέμειναν άταφοι:
Νεκροί ήρωες του Ανατολικού 1940.
Ανδεάδης Αλέξανδρος (24 ετών).
Βασιλειάδης Ορέστης (28 ετών).
Γρηγοριάδης Βασίλειος (24 ετών).
Ιωσηφίδης Μιχάλης (29 ετών).
Κάβουρας Παναγιώτης.
Κοκκινίδης Χαρίλαος (26 ετών).
Μηνάκος Βασίλης (25 ετών).
Παπαδόπουλος Λάζαρος (29 ετών).
Παπαπαυλίδης Αχιλλέας (26 ετών).
Παυλίδης Θεμιστοκλής (28 ετών).
Τζεπέλης Λάζαρος (31 ετών).
Παρακαλώ τους συγχωριανούς να συμπληρώσουν τη λίστα των στρατιωτών.
Το κείμενο του Παναγιώτη Μωυσιάδη, δημοσιεύθηκε στην προσωπική του σελίδα στο fb
