Όπως παρατηρεί από την αρχαιότητα ακόμη ο Κυνικός φιλόσοφος Αντισθένης «Αρχή Σοφίας, η των ονομάτων επίσκεψις». Είχε αντιληφθεί δηλαδή τη σπουδαιότητα που έχει η ετυμολογία κάθε λέξης, ώστε να κατανοήσουμε με σαφήνεια τη σημασία της.

Έτσι λοιπόν αναμοχλεύοντας την αρχαία Ιωνική διάλεκτο και συνεχίζοντας στο διάβα της ιστορίας, καταλήγουμε σε χρήσιμα συμπεράσματα για τη γλωσσική ποικιλία των ποντιακών επωνύμων.

Όπως τα ελληνικά έτσι και τα ποντιακά επώνυμα καταδεικνύουν διάφορα χαρακτηριστικά προέλευσης. Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι τα ποντιακά επώνυμα  διαχωρίζονται σε μεγάλες κατηγορίες που υποδηλώνει καθεμιά συγκεκριμένη αιτιολογία. Οι συχνότερες καταγεγραμμένες καταλήξεις των επωνύμων αυτών είναι οι ακόλουθες:

-ίδης Κεφαλίδης

-ιάδης Γεωργιάδης

-όπουλος Σιδηρόπουλος

-άς Βελονάς, Γαβράς

-άντης    Υψηλάντης

-τζ(σ)ης Γιαπιτζής

-όγλου  Κοσμόγλου

με τις δύο τελευταίες καταλήξεις να προέρχονται από το Δυτικό Πόντο.

Οι κατηγορίες που φανερώνουν την προέλευση των επωνύμων είναι:

Πατρωνυμικά τα οποία επισημαίνουν την καταγωγή του πατέρα. Για παράδειγμα η κατάληξη – ίδης και -ιάδης ήταν ο συχνότερος τρόπος απόδοσης ονόματος στους Ίωνες, μέχρι να ενηλικιωθεί το παιδί (Σοφοκλής – Σοφοκλίδης και Διόσκουρος - Διοσκουριάδης). Έτσι και στην ποντιακή προέκυψαν επώνυμα όπως Ιωανννίδης, Ηλιάδης...

Τοπωνυμικά τα οποία υποδηλώνουν τον τόπο που γεννήθηκε ή έζησε αυτός που φέρει το επώνυμο. Τέτοια επώνυμα λόγου χάριν είναι τα Αγουρζενίδης (από την Άγουρσα της Ματσούκας), Ζερφυρίδης (Από το Ζερφυρί της Ματσούκας), Κουστουλίδης, Μισαηλίδης (από τις ενορίες της Γαλίανας ), Πολιτίδης (από την Πολίτα των Πλατάνων και ομοιότροπα.

Παρωνυμικά τα οποία προέρχονται από τα εξωτερικά χαρακτηριστικά αυτού που φέρει το επώνυμο ή από τον ίδιο του το χαρακτήρα. Είναι δηλαδή παρατσούκλια, προσωνύμια που άλλοτε είναι μεγεθυντικά και τονίζουν κάποιο πλεονέκτημα ή ελάττωμα και άλλοτε υποκοριστικά.

Ενδεικτικά τέτοια επώνυμα είναι τα Β(Π)αλαβάνης, Β(Π)αλαβανίδης (Επώνυμο προερχόμενο από την τουρκική λέξη balaban = αυτός που έχει μεγάλο κεφάλι, πελώριος), Αβλαστημίδης (περιγράφει ήθος, συμπεριφορά), Κοντογουλίδης (με κοντό λαιμό), Λαβασίδης (αυτός που έχει μεγάλα αυτιά σαν λαβάσα), Ευμορφίδης (κομψός, ωραίος), και πολλά – πολλά άλλα.

Επαγγελματικά τα οποία φανερώνουν το επάγγελμα που ασκούσε ο φέρων το αντίστοιχο επώνυμο. Έτσι συναντώνται επώνυμα όπως Αυτζίδης (κυνηγός), Γαβανίδης (βουτυράς, από το γαβάν = ξύλινο δοχείο για βούτυρο), Κοβλακάς (γαλατάς, από το κοβλάκ = ξύλινο δοχείο γάλακτος), Δουβαρτζίδης (οικοδόμος από το τουρκικό duvar = τοίχος) και αναρίθμητα άλλα.

Άλλη μια σημαντική παρατήρηση έχει να κάνει με την συνήθεια, ιδίως στα χωριά της Ματσούκας, να δίνεται το επώνυμο του πεθερού στο μέλλοντα γαμπρό! Αυτό, λοιπόν συνέβαινε όταν ο πεθερός δεν είχε αποκτήσει γιό για να διαιωνίσει το επώνυμο του και προικοδοτούσε αδρά το γαμπρό για να δεχτεί εκείνος ως επώνυμο αυτό του πεθερού του.

Βέβαια πολλά επώνυμα προέρχονται και από ξενικές επιρροές ή επιδράσεις όπως τα Βενετικίδης (Βενετία), Φραγγίδης (Φράγκος), Σκεντερίδης (από την τουρκική λέξη  iskender = Αλέξανδρος), Αμπατζίδης (έμπορος υφασμάτων) ή και προερχόμενα από την εβραϊκή, κυρίως τα Ιωσηφίδης, Αβραμίδης, Ισαακίδης...

Η ξενική αυτή προέλευση δεν υποδηλώνει καταγωγή, αλλά είναι εντασσόμενη στα πλαίσια των συνθηκών της εποχής (τουρκοκρατία, εμπόριο, μεταναστεύσεις). Στη συνέχεια παραθέτω ένα ενδεικτικό επωνυμικό αλφαβητικό κατάλογο για να έχουν τη δυνατότητα οι αναγνώστες να εξαγάγουν τα δικά τους συμπεράσματα.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΟΝΤΙΑΚΩΝ ΕΠΩΝΥΜΩΝ

Α: Aποστολίδης, Αντωνιάδης, Αγραπίδης, Αμπεσλίδης.

B: Βαμβακίδης, Βουνοτρυπίδης, Βαρυτιμιάδης.

Γ: Γαλατίδης, Γρηγοριάδης, Γιοσμάς.

Δ: Δρακοντίδης, Δημητριάδης, Δαμιανίδης.

Ε: Ελλενίδης, Ευθυμιάδης.

Ζ: Ζαντίδης, Ζησιάδης.

Η: Ημερίδης, Ησαϊάδης.

Θ: Θεμελίδης, Θεληματίδης, Θωμασίαδης.

Ι: Ιωαννίδης, Ιορδανίδης.

Κ: Καλανταρίδης, Κατιρτζίδης.

Λ: Λαλασαρίδης, Λαυρεντίαδης.

Μ: Μανουσαρίδης, Μαρμαρίδης.

Ν: Νεοφυτίδης, Ναθαναηλίδης.

Ξ: Ξενιτίδης, Ξενίδης.

Ο: Ουσταμπασίδης, Ομηρίδης.

Π: Παρχαρίδης, Παπαδόπουλος, Παπουτσίδης.

Ρ: Ρεπανίδης, Ραχατλίδης.

Σ: Σαχταρίδης, Σπελιανίδης, Σωπιάδης.

Τ: Τσουλουκίδης, Τερζίδης, Ταχματζίδης.

Υ: Υψηλάντης, Υφαντίδης.

Φ: Φετφατζίδης, Φουντουκίδης.

Χ: Χαιρόπουλος, Χαρτοματζίδης.

Ψ: Ψωμιάδης, Ψαλτόπουλος.

Ω: Ωραιόπουλος.

Ο Ιωάννης Λαζαρίδης, είναι ιστορικός – αρχαιολόγος