Με τα ήθη και έθιμα στον Πόντο πριν το 1922: λαϊκές δοξασίες, θρησκευτική συμπεριφορά, λογοτεχνία, τύπος, ασχολήθηκαν οι εισηγητές της δεύτερης συνεδρίας του διεθνούς συνεδρίου «Λαϊκή Παράδοση του Πόντου. Από το παρελθόν στο παρόν», το Σάββατο 30 Νοεμβρίου 2019, που πραγματοποιείται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, αμφιθέατρο «Στέφανος Δραγούμης» στη Θεσσαλονίκη.

Το προεδρείο της δεύτερης συνεδρίας ήταν ο Μητροπολίτης Σιγκαπούρης και Ν. Ασίας Κωνσταντίνος, και ο Walter Puchner.

Ο Θεοδόσιος Κυριακίδης

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.SABBATO.2H.SYNEDRIA.30.11.2019 4

Πρώτος εισηγητής ήταν ο Θεοδόσιος Κυριακίδης, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα «Λαϊκές δοξασίες για τις επιδημικές ασθένειες και τις θεραπείες τους στον Πόντο», ο οποίος μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στον αντίκτυπο των επιδημικών ασθενειών (χολέρα, πανούκλα) στην κοινωνία και τη λαϊκή συνείδηση των Ελλήνων του Πόντου. Οι κοινωνίες, ιδιαίτερα του αγροτικού χώρου, με προκαταλήψεις, δεισιδαιμονίες και άλλες προλήψεις, αντιμετώπιζαν με ιδιαίτερο τρόπο τις διάφορες επιδημίες που ενέσκυπταν πολύ συχνά στην περιοχή. Οι απλοϊκοί κάτοικοι, κυρίως των χωριών, πίστευαν πως η πανώλη, που της είχαν δώσει το όνομα «γουρζουλάς» είχε μορφή τέρατος με ανθρωπόμορφα χαρακτηριστικά. Επιπλέον για τη θεραπεία έπρεπε να ζητηθεί το έλεος συγκεκριμένων αγίων, ιδιαίτερα του Αγίου Θεόδωρου ή του Αγίου Χαράλαμπου. Το φαινόμενο οι άνθρωποι να εναποθέτουν τις ελπίδες τους στους Αγίους και να πιστεύουν στην ιαματική τους δράση παρατηρείται σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις επιδημιών από το μεσαίωνα μέχρι και τον 20 ο αιώνα. Άλλωστε πολλές φορές η εμφάνιση επιδημίας συνοδεύεται με μεταφυσικές ερμηνείες που συνδυάζονται με την πεποίθηση ότι η επιδημία είναι ένα είδος τιμωρίας τους από τον Θεό λόγω των αμαρτιών τους.

Ο Θανάσης Β. Κούγκαλος

Ακολούθησε η εισήγηση του Θανάση Β. Κούγκαλου με θέμα «Μια συμμορία ληστών στον Πόντο του 19ου αιώνα από το μυθιστόρημα «Τα δράματα της Κωνσταντινουπόλεως» του Κ. Δ. Γουσόπουλου», ο οποίος ανέφερε πως ο Κωνσταντίνος Δ. Γουσσόπουλος από τα Άγραφα της Θεσσαλίας φοιτά στη Μεγάλη του Γένους Σχολή (1883), σπουδάζει ιατρική, διορίζεται διευθυντής του Εθνικού Φρενοκομείου στο Επταπύργιο της Κωνσταντινούπολης, είναι ταμίας της Αδελφότητας «Ορθοδοξία» στην ενορία της Παναγίας Καφατιανής του Γαλατά και δημοσιεύει ιατρικές μελέτες, διδακτικά βιβλία και διηγήματα. Το 1888 τυπώνει στην Κωνσταντινούπολη το τετράτομο λαϊκό μυθιστόρημά του Τα δράματα της Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο ανήκει στην κατηγορία των «Αποκρύφων», δηλαδή των μυθιστορημάτων που εστιάζουν στην αθλιότητα των χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων των μεγάλων πόλεων και στην εγκληματική δραστηριότητα του υπόκοσμου.

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.SABBATO.2H.SYNEDRIA.30.11.2019 3

O κεντρικός ήρωας, ο εργάτης Δημήτριος, για να τιμωρήσει την μοιχαλίδα σύζυγό του Αγγελική, αλλάζει συνεχώς ταυτότητες, συστήνει τη σπείρα κακοποιών «εταιρεία του σιδηρού δακτυλιδίου» και διαπράττει τρομερά εγκλήματα στην Κωνσταντινούπολη. Μία από τις μυστικές ταυτότητες του Δημητρίου είναι του καπετάν Γιάννη, που αναλαμβάνει την αρχηγία της συμμορίας του Οθωμανού ληστάρχου των ορέων της Ανατολής, των κατά μήκος της νοτίου ακτής του Ευξείνου εκτεινομένων, του φοβερού Κοτσαμάνογλου.

Ο Θανάσης Β. Κούγκαλος, εξέτασε αυτό το ληστρικό επεισόδιο του μυθιστορήματος, που εκτυλίσσεται γύρω στα 1860 στα βουνά των Κοτυώρων (Οδρού), της Σαμψούντας και της Κερασούντας του Πόντου και στα ορεινά χωριά της περιοχής, που είναι βεβυθισμένα εντός της εσπερινής ομίχλης. Παρότι το μυθιστόρημα του Γουσσόπουλου κατατάσσεται στα «Απόκρυφα», ερευνάται η σημασία της εν λόγω αναφοράς του -στη συμμορία των ληστών του Πόντου- στο πλαίσιο της εξέλιξης του ελληνικού ληστρικού μυθιστορήματος.

Η Μυροφόρα Ευσταθιάδου

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.SABBATO.2H.SYNEDRIA.30.11.2019 5

Στην εισήγησή της η Μυροφόρα Ευσταθιάδου, ανέπτυξε το θέμα «Τα λαογραφικά στοιχεία της εφημερίδας «Εποχή» της Τραπεζούντας (1918 – 1921») επισήμανε πως ανάμεσα στο δημοσιογραφικό και πολιτικό λόγο του εκδότη και δημοσιογράφου Νίκου Καπετανίδη, ανιχνεύει κανείς πρωτογενές υλικό, που αντανακλά την κοινωνική, εκπαιδευτική και εμπορική ζωή της ελληνικής κοινότητας Τραπεζούντας, κατά τα έτη έκδοσης της εφημερίδας «Εποχή» (1918-1921).

Η Μυροφόρα Ευσταθιάδου, εξέτασε την λαογραφική ταυτότητα της εν λόγω εφημερίδας και εν τέλει η αμφίδρομη επικοινωνία τύπου και λαογραφίας, μέσω παραδοσιακών λαογραφικών θεμάτων (δημοτικά τραγούδια, παροιμίες, ευτράπελες διηγήσεις κ.ά.) και άλλων αγγελιών (αφίξεις, αναχωρήσεις, έρανοι, προαγωγές) και κοινωνικών εκδηλώσεων (γάμοι, κηδείες, συναθροίσεις), στις οποίες απεικονίζεται ο οικογενειακός και κοινωνικός ιστός των Τραπεζουντίων, λίγο πριν τον ξεριζωμό.

Ο Μανόλης Γ. Βαρβούνης

FAROS.PONTION.LAIKH.PARADOSH.PONTOY.SABBATO.2H.SYNEDRIA.30.11.2019 1

Ο Μανόλης Γ. Βαρβούνης, στην εισήγησή του με θέμα «Λαϊκή λατρεία και παραδοσιακή θρησκευτικότητα στην Κελόνσα της περιφέρειας Σουρμένων του Πόντου», ανέλυσε τα έθιμα και τις τελετουργίες του κύκλου της ζωής των κατοίκων του χωριού Κελόνσα, της περιφέρειας Σουρμένων, με βάση αρχειακές καταγραφές του Κέντρου Μικρασιατικών Μελετών. Οι εθιμικές μορφές που παρουσιάζονται εξετάστηκαν συγκριτικά, με βάση τη σχετική βιβλιογραφία, και τοποθετούνται στον ετήσιο εορτολογικό κύκλο, ως κομμάτια μιας ενιαίας αντίληψης για τον κόσμο. Συνδέονται με τον τόπο που επιχωρίαζαν και τον χρόνο κατά τον οποίο καταγράφηκαν, και ερμηνεύονται με βάση ανάλογες τελετουργικές εκδηλώσεις της ευρύτερης περιοχής της Μικράς Ασίας και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Αναφέρθηκε στο τοπικό εθιμικό ρεπερτόριο όπου αποκρυσταλλώνονται οι ιδιομορφίες της τοπικής παραδοσιακής θρησκευτικής συμπεριφοράς των κατοίκων, ως συμβολή στην μελέτη της θρησκευτικής λαογραφίας των Ελλήνων κατοίκων του Πόντου, την εποχή πριν τον βίαιο και αιματηρό ξεριζωμό από εκεί του ελληνικού πληθυσμιακού στοιχείου.